Chống gian lận thi cử: Phòng ngừa từ gốc, nâng cao trách nhiệm của nhà trường

Vụ gian lận tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, khiến 328 thí sinh phải thi lại, là bài học về trách nhiệm của địa phương và những người làm công tác tổ chức thi theo phân cấp, phân quyền, cũng như việc chấp hành pháp luật trong thực thi công vụ. Sai phạm liên quan đến cả những người được giao nhiệm vụ bảo đảm tính nghiêm túc của kỳ thi. Đáng chú ý, dấu hiệu bất thường được Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) nhận diện qua phân tích dữ liệu kết quả thi, sau đó được các cơ quan chức năng kiểm tra, xác minh.

Vụ việc cho thấy, bên cạnh xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân cố tình vi phạm pháp luật và quy chế thi, cần tăng cường các biện pháp phòng ngừa, phát hiện sớm nguy cơ sai phạm. Đây cũng là một trong những yêu cầu trọng tâm của Chỉ thị số 37/CT-TTg ngày 20/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục và đào tạo. 

Tăng cường phòng, chống gian lận thi cử là một trong những yêu cầu trọng tâm của Chỉ thị 37/CT-TTg - Ảnh: chinhphu.vn/TT

Chủ động phát hiện nguy cơ, kiểm soát chặt quy trình tổ chức thi

Trước khi Chỉ thị 37 được ban hành, Bộ GDĐT đã triển khai nhiều biện pháp nhằm nâng cao độ tin cậy của các kỳ thi. Công tác phân tích dữ liệu kết quả thi, kiểm tra chéo, huy động các cơ sở giáo dục đại học tham gia giám sát và ứng dụng công nghệ trong tổ chức thi đã được thực hiện qua nhiều năm.

Trong hướng dẫn nhiệm vụ quản lý chất lượng năm học 2026–2027, Bộ yêu cầu các địa phương chú trọng lựa chọn nhân sự, tập huấn nghiệp vụ cho lực lượng làm công tác thi, nhất là kiểm tra, giám sát; đồng thời khai thác dữ liệu kết quả thi phục vụ quản lý chuyên môn, nâng cao chất lượng dạy học.

Để phòng ngừa từ sớm, từ xa, những biện pháp này phải được triển khai thường xuyên, có khả năng cảnh báo rủi ro và xác định rõ trách nhiệm khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Càng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương, yêu cầu về trách nhiệm tổ chức thực hiện và giải trình càng phải chặt chẽ.

Ông Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, Bộ GDĐT, cho biết một trong những nhiệm vụ cần tập trung là hoàn thiện cơ chế phân tích, đối sánh dữ liệu thi, xây dựng các dấu hiệu cảnh báo để cơ quan quản lý chủ động kiểm tra những trường hợp có nguy cơ cao. Hoạt động phân tích không chỉ dừng ở phổ điểm chung mà cần đi sâu đến từng điểm thi, nhóm thí sinh, từng nhà trường, kết hợp dữ liệu những năm trước với thông tin phản ánh từ thực tế.

Trên cơ sở đó, Bộ sẽ rà soát, hướng dẫn thống nhất quy trình tiếp nhận, phân tích, xác minh thông tin bất thường; phân định trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, đơn vị tổ chức thi và lực lượng kiểm tra, giám sát độc lập. Dữ liệu được sử dụng như công cụ hỗ trợ sàng lọc, cảnh báo rủi ro, không phải căn cứ duy nhất để kết luận có vi phạm.

Với các địa phương, yêu cầu trước hết là thực hiện nghiêm quy chế thi, đặc biệt là những quy định mang tính nguyên tắc đối với người tham gia tổ chức kỳ thi. Công tác lựa chọn nhân sự phải được thực hiện kỹ lưỡng, đúng quy chế và thẩm quyền được phân cấp; đồng thời bảo đảm cơ chế kiểm tra, giám sát chéo.

Các khâu đã phân cấp cho địa phương, từ in sao, vận chuyển đề thi, bài thi, coi thi, chấm thi đến tổng hợp, công bố kết quả và xét tốt nghiệp, đều phải được kiểm soát chặt chẽ. Những khâu có nguy cơ cao cần được giám sát độc lập theo quy định. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, địa phương phải chủ động kiểm tra, xác minh kịp thời, không chờ đến khi có phản ánh của dư luận.

Bên cạnh những phương thức gian lận đã biết, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi hoạt động kiểm tra, đánh giá. Nếu chỉ dựa vào bài làm hoặc sản phẩm học tập cuối cùng, giáo viên có thể gặp khó khăn trong việc xác định mức độ làm chủ kiến thức, kỹ năng của học sinh.

Ông Huỳnh Văn Chương: Bộ đang rà soát, hoàn thiện hướng dẫn trước những yêu cầu mới từ công nghệ, trong đó có AI - Ảnh: chinhphu.vn/TT

Về vấn đề này, ông Chương cho biết ngành giáo dục đã có các quy định về kiểm tra, đánh giá phù hợp với từng cấp học và đang rà soát, hoàn thiện hướng dẫn trước những yêu cầu mới từ công nghệ, trong đó có AI.

Với bài tập, tiểu luận, dự án thực hiện ngoài lớp học, có thể yêu cầu người học công khai việc sử dụng công cụ hỗ trợ; kết hợp đánh giá sản phẩm với kiểm tra quá trình, vấn đáp hoặc bảo vệ kết quả. Cách xây dựng câu hỏi, đề kiểm tra cũng sẽ tiếp tục được đổi mới theo hướng đánh giá năng lực, khả năng vận dụng kiến thức, lập luận và giải quyết vấn đề của người học.

Đáng chú ý, Thông tư 89/2026/TT-BGDĐT vừa được ban hành cho phép các trường THCS, THPT tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ trên máy tính khi đáp ứng đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm và quy trình vận hành. Các nhà trường có trách nhiệm cụ thể hóa quy định, tập huấn giáo viên về phương pháp đánh giá, đồng thời xác định rõ những hành vi sử dụng AI không được phép.

Song song với đổi mới phương pháp đánh giá, Bộ GDĐT đang chuẩn bị lộ trình tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính. Trong tháng 4 và 5/2026, Bộ đã thử nghiệm tại 15 tỉnh, thành phố với 36.178 thí sinh và khoảng 143.000 lượt thi. Giai đoạn tiếp theo tập trung xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, hoàn thiện phần mềm, bảo mật dữ liệu và kiểm tra điều kiện hạ tầng, nhân lực tại địa phương.

Theo lộ trình, giai đoạn 2027–2028 tiếp tục thử nghiệm diện rộng hình thức thi trên máy tính, bao gồm cả quy chế mới về thi tốt nghiệp THPT trên máy tính. Việc triển khai đồng bộ trên cả nước sẽ được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện.

Thực hiện Chỉ thị 37, Bộ GDĐT đang rà soát các quy định, quy chế thi trên cơ sở kế thừa những nội dung hiện hành, bổ sung biện pháp phòng ngừa phù hợp với thực tế và có tính khả thi tại địa phương. Công việc này phải hoàn thành trước ngày 15/12/2026. Hướng dẫn sử dụng giải pháp kỹ thuật, thiết bị giám sát tại những khâu tổ chức thi có nguy cơ cao sẽ được ban hành, triển khai đến các địa phương trước ngày 31/12/2026.

Việc đổi mới tiêu chí đánh giá cần kết hợp kết quả học tập với mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra, sự tiến bộ của người học - Ảnh: chinhphu.vn/TT

Đổi mới cách đánh giá kỳ thi, giảm sức ép thành tích trong nhà trường

Nếu gian lận trong thi cử đòi hỏi kiểm soát chặt quy trình và con người, thì tính trung thực của kết quả học tập còn phụ thuộc vào cách đánh giá chất lượng nhà trường.

Chỉ thị 37 yêu cầu không lấy riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ đánh giá, xếp loại, khen thưởng. Điều đó đòi hỏi phải có những tiêu chí phản ánh đầy đủ hơn chất lượng giáo dục, nhưng không tạo thêm áp lực thành tích đối với giáo viên và cơ sở giáo dục.

Thời gian qua, Bộ GDĐT đã từng bước xây dựng nền tảng cho hoạt động đánh giá dựa trên nhiều nguồn dữ liệu. Thông tư 08/2026/TT-BGDĐT về đánh giá diện rộng cấp quốc gia chất lượng giáo dục phổ thông chú trọng đánh giá phẩm chất, năng lực học sinh và thu thập thông tin về những yếu tố tác động đến chất lượng giáo dục. Hướng dẫn nhiệm vụ quản lý chất lượng năm học 2026–2027 cũng yêu cầu tăng cường phân tích, đối sánh dữ liệu để cải tiến chất lượng.

Ông Huỳnh Văn Chương cho biết, việc đổi mới tiêu chí đánh giá cần kết hợp kết quả học tập với mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra, sự tiến bộ của người học, kết quả các kỳ thi chung, dữ liệu đánh giá độc lập và những chỉ số liên quan. Qua đó, cơ quan quản lý có thể xem xét chất lượng giáo dục một cách toàn diện hơn, thay vì chỉ dựa vào tỷ lệ học sinh đạt điểm cao.

Đáng chú ý, Bộ GDĐT đang xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục địa phương nhằm đánh giá toàn diện hơn đối với từng cơ sở giáo dục cũng như toàn ngành tại địa phương.

Bộ chỉ số được xây dựng theo yêu cầu bảo đảm tính khả thi, dựa trên dữ liệu đầy đủ, chính xác, cập nhật kịp thời và hướng tới khả năng theo dõi theo thời gian thực. Trong đó, kết quả kiểm tra, đánh giá và thi tốt nghiệp chỉ là một trong nhiều chỉ số được sử dụng để phân tích sự phát triển giáo dục của địa phương.

Cùng với đó, các địa phương sẽ tiếp tục được hướng dẫn khai thác dữ liệu đối sánh, nhận diện những chênh lệch cần kiểm tra; nghiên cứu áp dụng tiêu chí đánh giá phù hợp với từng cấp học, điều kiện và đặc điểm của cơ sở giáo dục. Yêu cầu đặt ra là không thay những chỉ tiêu thành tích cũ bằng các chỉ tiêu hình thức mới, cũng không sử dụng dữ liệu thiếu chính xác hoặc chậm cập nhật.

Ở cấp Sở GDĐT, nhiệm vụ quan trọng là rà soát việc giao chỉ tiêu, đánh giá thi đua đối với nhà trường; tăng cường kiểm tra hoạt động ra đề, chấm bài và đánh giá học sinh. Thông tư 89/2026/TT-BGDĐT cũng quy định Sở GDĐT chủ trì xây dựng, thẩm định và cung cấp đề kiểm tra định kỳ chung đối với một số môn học, khối lớp, góp phần tăng tính khách quan trong đánh giá.

Những trường hợp có kết quả bất thường cần được phân tích, xác minh khách quan, không đồng nhất chênh lệch điểm số với hành vi gian lận.

Theo yêu cầu của Chỉ thị 37, Bộ GDĐT phải hoàn thành rà soát, đổi mới tiêu chí đánh giá thi đua, khen thưởng trước ngày 30/11/2026; hướng dẫn xây dựng, sử dụng ngân hàng câu hỏi phục vụ kiểm tra thường xuyên, định kỳ trong trường phổ thông trước ngày 31/12/2026.

Với các địa phương và cơ sở giáo dục, thực hiện Chỉ thị không chỉ dừng ở phổ biến quy định mới. Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về chất lượng tổ chức kiểm tra, đánh giá, khả năng phát hiện sai phạm và khắc phục những hạn chế trong công tác quản lý. Đây là những công việc cần được duy trì thường xuyên để bảo đảm tính trung thực của kết quả đánh giá ngay tại từng nhà trường.

Theo Thu Trang/Báo Chính phủ