Pháp luật vừa là “bệ phóng”, vừa là “đường ray” để tạo đà cho tăng trưởng bền vững

Bên cạnh công cụ hành chính thì pháp luật còn được coi là một "bản thiết kế mềm" dẫn dắt sự phát triển của quốc gia, dân tộc. Để đất nước vững vàng tiến bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc thì pháp luật phải mở ra không gian sáng tạo, khơi thông mọi nguồn lực xã hội. Trước những cơ hội và thách thức đan xen như hiện nay, yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của quốc gia trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Xung quanh chủ đề này, PV ĐS&PL đã có cuộc phỏng vấn ĐBQH Trần Văn Lâm (đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Bắc Ninh).

ĐS&PL: Thưa Đại biểu Trần Văn Lâm, một trong những điểm nhấn nổi bật trong xây dựng pháp luật thời gian qua là sự chuyển dịch rõ rệt từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Ông đánh giá ra sao về sự chuyển dịch này?

ĐBQH Trần Văn Lâm: Theo tôi, trước hết cần hiểu đúng bản chất: quản lý và kiến tạo không đối lập nhau. Nhà nước trong bất kỳ mô hình nào cũng phải quản lý; vấn đề không phải là bớt quản lý hay không quản lý, mà là quản lý theo cách nào.

Khi quản lý chủ yếu dựa vào giấy phép, tiền kiểm và việc cơ quan nhà nước quyết định thay quá nhiều việc của người dân, doanh nghiệp, thủ tục và chi phí sẽ gia tăng, tâm lý “xin - cho” dễ nảy sinh. Tư duy kiến tạo thì khác: Nhà nước vẫn quản lý, nhưng tập trung xây dựng môi trường để các chủ thể trong xã hội tự phát triển; xác lập luật chơi rõ ràng, bảo vệ quyền tài sản, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, kiểm soát những rủi ro thật sự cần kiểm soát; phần còn lại để người dân và doanh nghiệp chủ động quyết định và chịu trách nhiệm.

Trước đây chúng ta thường đặt câu hỏi “việc này Nhà nước quản thế nào?”; nay cần đặt thêm câu hỏi “quản thế nào để người dân và doanh nghiệp làm việc thuận lợi hơn mà vẫn bảo đảm kỷ cương?”. Theo tôi, đây là nội hàm quan trọng nhất của sự chuyển đổi tư duy.

Chẳng hạn, với lĩnh vực kinh doanh có mức độ rủi ro thấp, nếu vẫn yêu cầu doanh nghiệp xin nhiều loại giấy phép, kiểm tra trước khi hoạt động thì về hình thức là quản lý rất chặt, nhưng chi phí xã hội có thể rất lớn. Ngược lại, nếu Nhà nước quy định rõ tiêu chuẩn, để doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm, sử dụng dữ liệu để phân loại rủi ro và tập trung kiểm tra những nơi có nguy cơ cao thì vừa quản lý được, vừa không cản trở hoạt động bình thường.

Do đó, chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển không phải là chuyển từ “quản” sang “không quản”, mà là chuyển từ quản từng việc sang quản bằng thể chế, từ quản đồng loạt sang quản theo rủi ro, từ can thiệp trực tiếp sang tạo điều kiện để xã hội tự vận hành tốt hơn. Đó là một thay đổi căn bản.

ĐS&PL: Vậy theo ông, để những “bản thiết kế” pháp lý thực sự đi vào đời sống thì cần lưu ý đến những vấn đề gì?

ĐBQH Trần Văn Lâm: Theo tôi, điểm yếu của chúng ta nhiều khi không nằm ở việc thiếu chủ trương hay chính sách, mà ở khoảng cách từ chủ trương đến thực thi. Một đạo luật có thể rất tiến bộ, nhưng nếu phải chờ nhiều văn bản hướng dẫn, qua nhiều tầng thủ tục hoặc mỗi nơi hiểu một cách khác nhau thì hiệu quả cuối cùng sẽ giảm đi rất nhiều. Có ba việc cần đặc biệt lưu ý.

Thứ nhất, quy định pháp luật phải đủ rõ để người dân và doanh nghiệp dự liệu được hành vi của mình. Doanh nghiệp đầu tư dài hạn không chỉ quan tâm mức thuế hay ưu đãi, mà còn cần biết chính sách có ổn định không, cơ quan nhà nước có áp dụng thống nhất không... Môi trường pháp lý có thể chưa hoàn hảo, nhưng nếu rõ và dự đoán được thì doanh nghiệp vẫn tính toán được; còn nếu quy định thay đổi thường xuyên hoặc cách hiểu không thống nhất thì rủi ro rất lớn.

Thứ hai, phải coi chi phí tuân thủ là một phần của chất lượng chính sách. Mỗi giấy phép, mỗi báo cáo, mỗi lần đi lại hay cung cấp lại thông tin đều có chi phí. Một thủ tục nhìn từ một cơ quan có thể không đáng kể, nhưng nếu hàng trăm nghìn doanh nghiệp cùng phải thực hiện thì chi phí của nền kinh tế sẽ rất lớn. Vì vậy, khi làm luật nên đặt một câu hỏi thực tế: quy định này giúp Nhà nước quản lý tốt thêm được bao nhiêu và xã hội phải bỏ ra bao nhiêu chi phí để thực hiện? Nếu lợi ích quản lý không tương xứng với chi phí tuân thủ thì cần xem lại.

Thứ ba, phải chú trọng khâu tổ chức thực hiện. Người dân không trực tiếp tiếp xúc với một đạo luật, mà tiếp xúc với cán bộ giải quyết hồ sơ, với hệ thống thông tin, với cơ quan thuế, đăng ký kinh doanh, đất đai hoặc cơ quan chuyên ngành. Một chính sách tốt chỉ thực sự tốt khi được thực hiện tương đối thống nhất từ Trung ương đến cơ sở. Đây là nơi cần tiếp tục tập trung cải cách.

ĐS&PL:  Để người dân, doanh nghiệp và xã hội phát huy tối đa khả năng sáng tạo, đồng thời chịu trách nhiệm trước pháp luật về những vấn đề mình làm thì đâu sẽ là “chìa khóa”, thưa ông?

ĐBQH Trần Văn Lâm: Theo tôi, vấn đề cốt lõi là phải xác định rõ quyền tự quyết đi cùng với trách nhiệm.

Người dân và doanh nghiệp cần có không gian đủ rộng để tự quyết định các hoạt động hợp pháp của mình: điều gì pháp luật không cấm thì được quyền làm mà không phải xin phép thêm. Nhưng quyền tự chủ đó phải đi cùng trách nhiệm về sản phẩm, nghĩa vụ thuế, người lao động, môi trường và những thiệt hại do hành vi của mình gây ra.

Vì vậy, phương thức quản lý phù hợp là giảm dần các hình thức tiền kiểm không cần thiết và chuyển mạnh sang hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro. Không phải doanh nghiệp nào cũng có mức độ rủi ro như nhau: doanh nghiệp nhiều năm chấp hành tốt, thông tin minh bạch không nhất thiết phải chịu mức kiểm tra như doanh nghiệp thường xuyên vi phạm hoặc hoạt động trong lĩnh vực có nguy cơ cao. Làm được như vậy, cơ quan quản lý giảm được khối lượng công việc, còn doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc giảm được thời gian và chi phí.

Ở đây, dữ liệu và công nghệ có vai trò rất lớn: có dữ liệu tốt thì Nhà nước mới quản lý dựa trên rủi ro thay vì kiểm tra đồng loạt.

Một yếu tố quan trọng khác là bảo vệ quyền tài sản và bảo đảm thực thi hợp đồng. Người dân và doanh nghiệp chỉ dám đầu tư dài hạn khi tin rằng tài sản hợp pháp được bảo vệ, hợp đồng được tôn trọng và tranh chấp được xử lý tương đối nhanh, công bằng. Đây là một trong những điều kiện căn bản để khuyến khích sáng tạo và đầu tư.

ĐS&PL: Theo ông, khi không gian phát triển đã được mở rộng, doanh nghiệp Việt phải thay đổi thế nào để lớn lên, nâng năng suất, làm chủ công nghệ, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và vươn ra thị trường quốc tế?

ĐBQH Trần Văn Lâm: Nhà nước có thể tạo điều kiện, nhưng cuối cùng doanh nghiệp vẫn phải tự nâng năng lực của mình. Theo tôi, có ba thay đổi cần thiết.

Thứ nhất, thay đổi tư duy phát triển. Trong thời gian dài, nhiều doanh nghiệp tồn tại nhờ lao động giá rẻ, đất đai, tài nguyên hoặc lợi thế thị trường trong nước, nhưng những lợi thế ấy ngày càng khó duy trì. Muốn phát triển bền vững phải cạnh tranh bằng năng suất, chất lượng quản trị, công nghệ, chất lượng sản phẩm và thương hiệu.

Thứ hai, đầu tư nhiều hơn vào con người và công nghệ. Công nghệ không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp lớn. Chuyển đổi số, tự động hóa hay trí tuệ nhân tạo nếu được sử dụng đúng có thể giúp cả doanh nghiệp nhỏ giảm chi phí quản lý, kế toán, bán hàng, logistics và tiếp cận khách hàng. Nhưng đầu tư công nghệ chỉ hiệu quả khi đi cùng năng lực quản trị và chất lượng lao động.

Thứ ba, tăng khả năng liên kết. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam còn nhỏ và hoạt động riêng lẻ, trong khi muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu về chất lượng, nguồn gốc, môi trường, lao động, thời gian giao hàng và tiêu chuẩn quản trị; một doanh nghiệp nhỏ rất khó tự mình đáp ứng tất cả. Vì vậy cần tăng liên kết giữa doanh nghiệp lớn với doanh nghiệp nhỏ và vừa, giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp FDI, giữa doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu. Chính những mối liên kết đó giúp doanh nghiệp từng bước học được công nghệ, tiêu chuẩn và phương thức quản trị tốt hơn.

Trong giai đoạn tới, không nên chỉ quan tâm số lượng doanh nghiệp tăng bao nhiêu, mà cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng: bao nhiêu doanh nghiệp tăng được năng suất, bao nhiêu doanh nghiệp lớn lên, bao nhiêu doanh nghiệp tham gia được chuỗi cung ứng và có sản phẩm cạnh tranh được trên thị trường quốc tế.

ĐS&PL: Sự chuyển dịch từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo mạnh mẽ trong xây dựng pháp luật thời gian qua cho thấy, Nhà nước không còn đứng ở vị trí kiểm soát, mà đồng hành, mở đường, tháo gỡ rào cản, khơi thông nguồn lực cho người dân và doanh nghiệp. Khi lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, pháp luật không còn là “hàng rào”, mà trở thành “bệ phóng” giúp giải phóng mọi năng lực sản xuất và sáng tạo xã hội. Ý kiến cá nhân ông về vấn đề này thế nào? Ông có “gợi mở” những vấn đề gì để “bệ phóng” tăng trưởng ngày càng bền vững?

ĐBQH Trần Văn Lâm: Tôi đồng tình với tinh thần đó, nhưng cần nhìn pháp luật đầy đủ hơn: pháp luật vừa phải là “bệ phóng”, vừa phải là “đường ray”. Bệ phóng tạo đà và mở không gian cho phát triển; đường ray giữ cho đà ấy đi đúng hướng, an toàn và bền vững, bảo đảm trật tự, công bằng và bảo vệ những lợi ích chính đáng trong xã hội. Khác với “hàng rào” chỉ để ngăn chặn, đường ray để dẫn lối: có đường ray vững thì con tàu mới chạy nhanh mà không trật bánh. Chỉ nhấn mạnh tháo gỡ mà thiếu cơ chế kiểm soát thì có thể phát sinh rủi ro; ngược lại, chỉ nhấn mạnh an toàn, quản lý và đặt ra quá nhiều điều kiện thì sẽ hạn chế sáng tạo. Vấn đề là tìm được điểm cân bằng.

Để “bệ phóng” và “đường ray” ấy đủ vững cho tăng trưởng bền vững, theo tôi cần tập trung vào năm việc.

Thứ nhất, tiếp tục bảo đảm quyền tự do kinh doanh và quyền tài sản. Người dân và doanh nghiệp chỉ bỏ vốn đầu tư dài hạn khi tin rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình được bảo vệ.

Thứ hai, tiếp tục giảm các cơ chế xin - cho không cần thiết. Với những lĩnh vực có thể quản lý bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn, dữ liệu và hậu kiểm thì nên hạn chế sử dụng giấy phép như một công cụ quản lý thường xuyên.

Thứ ba, chính sách cần ổn định hơn và có khả năng dự báo. Doanh nghiệp không đòi hỏi chính sách lúc nào cũng thuận lợi cho mình; điều họ cần hơn là biết trước những quy tắc nào sẽ được áp dụng và có đủ thời gian để thích ứng.

Thứ tư, bảo đảm cạnh tranh công bằng. Một nền kinh tế khỏe không thể dựa lâu dài vào ưu đãi riêng cho một nhóm doanh nghiệp; môi trường tốt nhất là nơi doanh nghiệp cạnh tranh bằng năng lực thực sự. Nhà nước cần xử lý nghiêm các hành vi gian lận, độc quyền, cạnh tranh không lành mạnh để bảo vệ những doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc.

Thứ năm, cải cách thể chế phải đi tới khâu thực thi. Trung ương có thể ban hành những quy định rất tiến bộ, nhưng người dân và doanh nghiệp cảm nhận môi trường kinh doanh qua từng hồ sơ, từng lần tiếp xúc với cơ quan nhà nước. Vì vậy, kết quả cải cách không nên chỉ đo bằng số văn bản đã sửa hay số thủ tục đã cắt bỏ, mà bằng những câu hỏi rất cụ thể: doanh nghiệp có mất ít thời gian hơn không; chi phí tuân thủ có giảm không; quyết định đầu tư có dễ dự liệu hơn không; người làm ăn nghiêm túc có được bảo vệ tốt hơn không. Nếu những điều đó thay đổi theo hướng tích cực thì mới có thể nói thể chế thực sự trở thành động lực phát triển.

Theo tôi, mối quan hệ phù hợp giữa Nhà nước và doanh nghiệp có thể hiểu khá đơn giản: Nhà nước không làm thay doanh nghiệp; doanh nghiệp cũng không thể trông chờ vào Nhà nước. Nhà nước tạo môi trường minh bạch, ổn định và công bằng; doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm về quyết định kinh doanh và năng lực cạnh tranh của mình. Khi hai phía cùng thực hiện đúng vai trò đó, nguồn lực trong xã hội sẽ được sử dụng hiệu quả hơn và tăng trưởng sẽ bền vững hơn.

ĐS&PL: Trân trọng cảm ơn ông!