Miễn phí sách giáo khoa là bước tiến nhân văn, nhưng đòi hỏi đổi mới quản trị nhà trường

Chính sách nhân văn, giảm áp lực cho phụ huynh

Ngày 03/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Đây là một quyết sách có ý nghĩa xã hội sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp giáo dục, đồng thời mở ra một giai đoạn mới trong quản lý và sử dụng sách giáo khoa tại các cơ sở giáo dục phổ thông.

Theo TS Đỗ Đình Đảo, Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Hữu Thọ (TP.HCM), Nghị định không chỉ mang lại lợi ích thiết thực cho học sinh và phụ huynh mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ trong công tác quản trị nhà trường.

Theo TS Đỗ Đình Đảo, đây là quyết sách có ý nghĩa xã hội sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với giáo dục, đồng thời góp phần bảo đảm quyền học tập của học sinh.

Nhiều năm qua, chi phí mua sách giáo khoa luôn là khoản chi đáng kể mỗi dịp đầu năm học, đặc biệt với những gia đình có từ hai con trở lên đang đi học. Chính sách miễn phí sách giáo khoa sẽ góp phần giảm áp lực tài chính, hướng tới mục tiêu công bằng trong tiếp cận giáo dục.

Điểm đáng chú ý của Nghị định là lựa chọn phương thức mượn - trả sách thông qua thư viện nhà trường thay vì cấp phát để học sinh sở hữu. Theo ông Đảo, cách làm này vừa bảo đảm mọi học sinh đều có đủ sách để học tập, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, hạn chế lãng phí và góp phần hình thành ý thức bảo vệ tài sản công.

Theo TS Đỗ Đình Đảo, điểm mới của chính sách không chỉ nằm ở việc miễn phí sách giáo khoa mà còn ở sự thay đổi trong cách tiếp cận.

Nếu trước đây mỗi học sinh sở hữu một bộ sách riêng, thì trong thời gian tới, sách giáo khoa sẽ trở thành tài sản dùng chung của nhiều thế hệ học sinh. Điều đó đòi hỏi người sử dụng phải có ý thức giữ gìn, bảo quản để sách tiếp tục được tái sử dụng.

"Đây không đơn thuần là thay đổi phương thức cấp phát sách, mà còn là cơ hội để giáo dục học sinh về tinh thần tiết kiệm, chia sẻ, trách nhiệm với tài sản công và ý thức bảo vệ môi trường thông qua việc tái sử dụng sách giáo khoa", ông Đảo nhận định.

Theo ông, chính sách này sẽ góp phần hình thành văn hóa sử dụng sách giáo khoa, thay thế dần tư duy sở hữu cá nhân đã tồn tại nhiều năm.

Nhà trường cần chủ động chuẩn bị

Để chính sách được triển khai hiệu quả từ năm học 2029-2030, TS Đỗ Đình Đảo cho rằng các cơ sở giáo dục không nên chờ hướng dẫn chi tiết mới bắt đầu triển khai mà cần chủ động chuẩn bị ngay từ bây giờ.

Trước hết, các trường cần rà soát điều kiện cơ sở vật chất của thư viện. Khi phải lưu trữ, bảo quản và luân chuyển hàng nghìn bộ sách mỗi năm, thư viện sẽ trở thành trung tâm quản lý một khối lượng lớn tài sản. Điều này đòi hỏi đầu tư thêm kho lưu trữ, giá kệ, thiết bị bảo quản cũng như nhân lực phù hợp.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số trong quản lý sách giáo khoa được xem là yêu cầu tất yếu. Theo ông Đảo, các trường cần xây dựng hệ thống quản lý mượn - trả điện tử, kiểm kê bằng phần mềm, gắn mã QR hoặc mã định danh cho từng cuốn sách nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo đảm tính minh bạch và tiết kiệm thời gian.

Cùng với đó, mỗi trường cần xây dựng quy chế quản lý sách giáo khoa dùng chung, quy định rõ trách nhiệm của học sinh, giáo viên chủ nhiệm, nhân viên thư viện và các bộ phận liên quan trong quá trình tiếp nhận, sử dụng, bảo quản và hoàn trả sách.

Bên cạnh những lợi ích rõ ràng, việc triển khai chính sách cũng đặt ra không ít thách thức đối với các nhà trường.

Theo TS Đỗ Đình Đảo, khối lượng công việc của thư viện sẽ tăng lên đáng kể. Một trường THPT quy mô khoảng 2.000 học sinh có thể phải quản lý hàng chục nghìn cuốn sách giáo khoa, từ khâu nhập kho, cấp phát, kiểm kê đến sửa chữa, bổ sung và điều chuyển.

Một thách thức khác là xây dựng ý thức giữ gìn sách của học sinh. Nếu sách bị viết, vẽ, làm hỏng hoặc thất lạc với số lượng lớn thì mục tiêu tiết kiệm và tái sử dụng sẽ khó đạt được.

Vì vậy, theo ông, việc giáo dục ý thức sử dụng và bảo quản sách cần được lồng ghép vào các hoạt động đầu năm học, sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm cũng như công tác chủ nhiệm để từng bước hình thành văn hóa sử dụng tài sản công trong trường học.

Cần chuẩn bị sớm để chính sách phát huy hiệu quả

Theo lộ trình của Chính phủ, chính sách miễn phí sách giáo khoa sẽ được triển khai trên phạm vi cả nước từ năm học 2029-2030. TS Đỗ Đình Đảo cho rằng khoảng thời gian từ nay đến đó là cơ hội để các địa phương và cơ sở giáo dục chuẩn bị đầy đủ về cơ sở vật chất, nhân lực và phương thức quản lý.

"Đây không chỉ là việc thực hiện một chính sách mới, mà còn là dịp để các nhà trường nâng cao năng lực quản trị, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển thư viện hiện đại và xây dựng văn hóa sử dụng tài sản công trong học sinh", ông Đảo nhấn mạnh.

Theo vị hiệu trưởng, thành công của Nghị định số 271/2026/NĐ-CP sẽ phụ thuộc không chỉ vào nguồn lực đầu tư của Nhà nước mà còn vào sự chủ động của từng cơ sở giáo dục, đội ngũ quản lý, giáo viên và ý thức của mỗi học sinh. Khi tất cả cùng chung tay, sách giáo khoa sẽ không chỉ là phương tiện học tập mà còn trở thành biểu tượng của tinh thần sẻ chia, trách nhiệm và phát triển bền vững trong giáo dục.

Theo Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị và các chính sách của Chính phủ, từ năm học 2029-2030, học sinh cả nước được miễn phí sách giáo khoa. Hình thức là mượn - trả để sách được sử dụng nhiều lần, nhằm giảm áp lực ngân sách, bảo vệ môi trường và hạn chế lãng phí.

Dù lộ trình toàn quốc còn 3 năm nữa, nhiều địa phương đã chủ động cân đối ngân sách để triển khai sớm.

Quảng Ninh là tỉnh đầu tiên ra nghị quyết về miễn phí sách giáo khoa, tại kỳ họp HĐND cuối năm ngoái.

TP Huế cũng lên phương án trích ngân sách khoảng 52,8 tỷ đồng để cấp phát sách theo hình thức mượn - trả.

Trong khi đó, Sở Giáo dục và Đào tạo TP HCM hôm 18/7 cho biết dự kiến chi 567 tỷ đồng để mở rộng quy mô, miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh, thay vì chỉ với nhóm lớp 1, 6 và 10 như ban đầu.

Tại Cà Mau, UBND tỉnh đã gửi tờ trình HĐND áp dụng chính sách với hơn 158.000 học sinh tiểu học, kinh phí chừng 27 tỷ đồng.

Ở quy mô nhỏ hơn, xã Hòa Vang (Đà Nẵng) và phường Đồng Xoài, xã Bù Đăng (Đồng Nai) đã xây dựng các thư viện dùng chung để học sinh mượn sách miễn phí ngay trong năm học tới, thông tin thống kê trên báo VnExpress.