Đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá lên 85%: Tăng sức răn đe trực quan, phòng ngừa tác hại

6 mẫu hình ảnh cảnh báo đã sử dụng hơn 13 năm

Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá được xem là biện pháp truyền thông có chi phí thấp nhưng có khả năng tiếp cận trực tiếp người sử dụng. Tuy nhiên, tại Việt Nam, quy định cảnh báo chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc đã duy trì hơn 13 năm. Trong khi đó, nhiều quốc gia đã nâng tỷ lệ này lên 75%, 85%, thậm chí 100%.

Đáng chú ý, 6 mẫu hình ảnh cảnh báo hiện hành được sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa thay đổi. Trao đổi với phóng viên Đời sống và Pháp luật, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng đã phân tích những hạn chế của quy định hiện nay, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm tăng hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá.

ĐSPL: Theo PGS, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao thuốc lá có ý nghĩa như thế nào trong việc phòng, chống tác hại thuốc lá, đặc biệt đối với giới trẻ?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Muốn giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá, trước hết cần giảm ý định hút thuốc, đặc biệt trong giới trẻ. Bao thuốc lá không đơn thuần là vật chứa sản phẩm mà còn là một kênh truyền tải thông điệp sức khỏe, cần được tận dụng để cảnh báo tác hại thay vì trở thành công cụ làm gia tăng sức hấp dẫn của sản phẩm.

Nghiên cứu tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2024 do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện cho thấy, có người bắt đầu hút thuốc trước 15 tuổi. Tỷ lệ nam giới đang hút thuốc bắt đầu hút trước độ tuổi này vào khoảng gần 10%; khoảng 6 trong 10 người hút thuốc bắt đầu sử dụng từ khi còn trẻ.

Việc tiếp xúc với nicotine từ sớm có thể dẫn đến tình trạng lệ thuộc kéo dài. Vì vậy, cảnh báo bằng hình ảnh cần đủ lớn, trực quan và dễ ghi nhớ để giúp người trẻ nhận diện nguy cơ, từ đó hạn chế ý định dùng thử thuốc lá.

Cảnh báo sức khỏe có thể tạo ra tác động theo chuỗi: hình ảnh nổi bật thu hút sự chú ý, giúp người xem ghi nhớ và hiểu thông tin, từ đó thay đổi nhận thức về nguy cơ. Với người đang hút thuốc, cảnh báo có thể thúc đẩy ý định cai thuốc; với người chưa hút, đặc biệt là thanh thiếu niên, thông điệp trực quan góp phần ngăn ngừa ý định sử dụng.

6 mẫu hình ảnh cảnh báo hiện hành được sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa thay đổi. Ảnh: NVCC

ĐSPL: Sau hơn 13 năm triển khai, hiệu quả của các mẫu cảnh báo hiện nay được đánh giá ra sao?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Tại Việt Nam, 6 mẫu hình ảnh cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá đã được sử dụng từ năm 2013 đến nay mà chưa có sự thay đổi. Điều này đặt ra vấn đề về khả năng duy trì sự chú ý của người sử dụng đối với những thông điệp cảnh báo.

Theo số liệu nghiên cứu, tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo trên bao thuốc đã giảm từ khoảng 91% năm 2015 xuống còn khoảng 80% trong số liệu gần đây.

Đây là dấu hiệu cho thấy cần xem xét đổi mới cách thức truyền tải thông điệp. Khi một bộ hình ảnh được sử dụng trong thời gian quá dài, người hút thuốc có thể dần quen với hình ảnh và ít chú ý hơn. Vì vậy, không chỉ tăng diện tích mà còn cần thay đổi nội dung, hình thức cảnh báo để duy trì sự quan tâm của cộng đồng.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị cảnh báo bằng hình ảnh chiếm ít nhất 50% diện tích bao thuốc. Tuy nhiên, đây là mức tối thiểu. Diện tích cảnh báo càng lớn thì thông điệp càng có điều kiện nổi bật, dễ được nhìn thấy và ghi nhớ.

Đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên 85%

ĐSPL: Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, bà có đề xuất như thế nào về diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Tôi ủng hộ việc tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao thuốc lá lên 85%. Đây là mức có cơ sở từ kinh nghiệm quốc tế cũng như các nghiên cứu được thực hiện tại Việt Nam.

Hiện nay, nhiều quốc gia đã áp dụng tỷ lệ cảnh báo cao hơn mức 50% của Việt Nam. Chẳng hạn, Đông Timor có cảnh báo chiếm trung bình 92,5% diện tích bao thuốc, gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau. Thái Lan áp dụng mức 85%, trong khi Brunei, Lào, Myanmar và Singapore áp dụng mức 75%.

Một số quốc gia như Thái Lan, Singapore, Lào và Myanmar còn triển khai bao bì chuẩn hóa, hạn chế màu sắc và các yếu tố nhận diện thương hiệu nhằm giảm sức hấp dẫn của sản phẩm thuốc lá. Indonesia và Philippines cũng thực hiện thay đổi cảnh báo định kỳ, trong khi Việt Nam vẫn duy trì 6 mẫu hình ảnh từ năm 2013.

Theo tôi, việc tăng diện tích cảnh báo và luân phiên hình ảnh hoàn toàn có thể triển khai nếu cơ quan quản lý xây dựng quy định, lộ trình rõ ràng để doanh nghiệp chủ động chuẩn bị và thực hiện.

ĐSPL: Đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên 85% có được củng cố từ các nghiên cứu trong nước không, thưa bà?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Có. Nghiên cứu năm 2024 trên 1.010 người trưởng thành hút thuốc đã thử nghiệm nhiều phương án trình bày cảnh báo, trong đó có mẫu hình ảnh mới chiếm 85% diện tích bao thuốc.

Kết quả cho thấy một số mẫu cảnh báo giúp tăng phản ứng cảm xúc tiêu cực và nhận thức về nguy cơ mắc ung thư miệng, đột quỵ. Đáng chú ý, việc kết hợp hình ảnh cảnh báo với thông tin đường dây tư vấn cai thuốc cũng giúp người tham gia ghi nhớ số điện thoại tốt hơn.

Trước đó, khảo sát năm 2019 của Trường Đại học Y tế Công cộng trên 1.420 người trưởng thành tại 7 tỉnh, thành phố cũng ghi nhận hơn 70% người tham gia ủng hộ tăng diện tích cảnh báo. Phần lớn lựa chọn mức 75% hoặc 80%, khoảng 22% mong muốn cảnh báo chiếm toàn bộ diện tích bao thuốc.

Những kết quả này cho thấy việc tăng diện tích cảnh báo nhận được sự đồng thuận nhất định từ cộng đồng và có cơ sở thực tiễn để cơ quan quản lý nghiên cứu, xem xét.

Chuyên gia đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên 85%. Ảnh: NVCC

Cần thay đổi hình ảnh và bổ sung đường dây tư vấn cai thuốc

ĐSPL: Ngoài tăng diện tích, theo bà, cần đổi mới nội dung cảnh báo như thế nào để tránh tình trạng người hút thuốc dần quen với hình ảnh?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Theo tôi, Việt Nam cần xây dựng một ngân hàng hình ảnh cảnh báo đa dạng, có kế hoạch thay đổi định kỳ thay vì sử dụng một bộ hình ảnh trong thời gian dài.

Nội dung cảnh báo cần phản ánh nhiều khía cạnh của tác hại thuốc lá, không chỉ tập trung vào bệnh tật đối với người trực tiếp hút mà còn cần đề cập đến ảnh hưởng của hút thuốc thụ động đối với trẻ em, phụ nữ và những người xung quanh.

Bên cạnh đó, có thể bổ sung những hình ảnh liên quan đến tác động của thuốc lá đối với ngoại hình như hôi miệng, hỏng răng và các vấn đề sức khỏe mà giới trẻ quan tâm. Một số quốc gia còn sử dụng hình ảnh, câu chuyện có thật của người mắc ung thư phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các bệnh nghiêm trọng khác để tăng tính trực quan, sức thuyết phục của thông điệp.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các mẫu cảnh báo thường được chia thành từng bộ để luân phiên theo thời hạn cụ thể. Liên minh châu Âu có ngân hàng 14 hình ảnh, chia thành 3 bộ luân phiên hằng năm; Australia có hai bộ cảnh báo, thay đổi theo chu kỳ 12 tháng.

Việt Nam cũng cần khảo sát cộng đồng trước khi áp dụng mẫu mới nhằm đánh giá mức độ ủng hộ và hiệu quả của từng hình ảnh. Sau khi triển khai, việc theo dõi, giám sát có thể được lồng ghép vào các cuộc điều tra quốc gia về tình hình sử dụng thuốc lá theo chu kỳ hai năm.

ĐSPL: Một đề xuất đáng chú ý khác là đưa số điện thoại tư vấn cai thuốc miễn phí lên bao bì. Bà đánh giá thế nào về giải pháp này?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Đây là giải pháp cần được quan tâm bởi cảnh báo tác hại thuốc lá không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mà còn cần tạo điều kiện để người hút thuốc tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ cai nghiện.

Khi người hút thuốc nhìn thấy cảnh báo và có ý định từ bỏ thuốc lá, việc cung cấp ngay số điện thoại tư vấn sẽ giúp họ biết cần liên hệ ở đâu để được hỗ trợ. Điều này góp phần kết nối hoạt động truyền thông với các dịch vụ tư vấn, điều trị cai nghiện thuốc lá.

Theo thông tin chúng tôi chia sẻ, người hút thuốc có thể liên hệ Bệnh viện Bạch Mai qua số 1800 6606 và Bệnh viện Nhân dân Gia Định qua số 1800 1214 để tìm kiếm hỗ trợ.

Việc đưa thông tin đường dây tư vấn lên bao bì cũng đã được thử nghiệm trong nghiên cứu năm 2024. Kết quả cho thấy khi kết hợp số điện thoại với hình ảnh cảnh báo, khả năng ghi nhớ thông tin của người tham gia được cải thiện.

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng. Ảnh: NVCC

ĐSPL: Từ những phân tích trên, bà có kiến nghị gì để nâng cao hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá tại Việt Nam trong thời gian tới?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Theo tôi, cần triển khai đồng bộ ba giải pháp.

Thứ nhất, nghiên cứu tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên 85% theo lộ trình phù hợp, có quy định cụ thể để các đơn vị sản xuất chủ động thực hiện.

Thứ hai, xây dựng ngân hàng hình ảnh cảnh báo đa dạng, thay đổi định kỳ, tránh sử dụng một bộ hình ảnh trong thời gian quá dài. Nội dung cần phản ánh đầy đủ tác hại của thuốc lá đối với người hút và những người xung quanh, đồng thời có những thông điệp phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Thứ ba, bổ sung số điện thoại tư vấn cai thuốc miễn phí trên bao bì để người hút thuốc có thể dễ dàng tiếp cận dịch vụ hỗ trợ khi có nhu cầu.

Theo số liệu được chúng tôi dẫn, mỗi năm thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong tại Việt Nam, thiệt hại kinh tế ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng theo số liệu năm 2022.

Do đó, cần biến vỏ bao thuốc lá thành một kênh truyền thông sức khỏe hiệu quả, giúp người sử dụng nhận diện rõ hơn những nguy cơ mà sản phẩm gây ra, đồng thời tạo thêm cơ hội để họ tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ cai thuốc.