Đại biểu Quốc hội đau đáu giải pháp chặn tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp THPT

Đổi mới quản trị, nâng cao liêm chính, bảo vệ tuyệt đối quyền lợi chính đáng của thí sinh.

Mỗi kỳ thi tốt nghiệp THPT đi qua, điều đọng lại sẽ không chỉ là những điểm số hiển hiện trên trang giấy mà còn đó nỗi băn khoăn làm sao để ngăn chặn và triệt tiêu hoàn toàn những manh nha tiêu cực có thể ảnh hưởng đến tương lai của mỗi thí sinh và công bằng giáo dục.

Có nhiều giải pháp đã được nêu ra như việc đẩy nhanh kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, tăng nội dung nghị luận trong mỗi bài thi, giao kỳ thi về cho các trường phổ thông, hay là tách biệt hai kỳ thi tốt nghiệp và đại học… Nhưng theo ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đổi mới phương thức thi chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với đổi mới quản trị, nâng cao liêm chính và bảo vệ tuyệt đối quyền lợi chính đáng của thí sinh.

Chuyển đổi số trong công tác thi cử không đơn thuần là thay tờ giấy bằng màn hình máy tính

ĐS&PL: Thưa đại biểu, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng lộ trình tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, dự kiến bắt đầu thí điểm từ năm 2027 tại các địa phương đủ điều kiện. Đây được xem là bước đi quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số giáo dục, song cũng đặt ra nhiều yêu cầu khắt khe về hạ tầng, nhân lực và cơ chế vận hành. Quan điểm của bà như thế nào?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cho rằng, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng phương án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính là một hướng đi phù hợp với tiến trình chuyển đổi số quốc gia và xu thế hiện đại hóa công tác kiểm tra đánh giá trong giáo dục hiện nay.

Tuy nhiên, đây lại là cuộc chuyển đổi rất lớn, liên quan trực tiếp đến quyền lợi của hàng triệu học sinh nên cần triển khai với một tinh thần hết sức thận trọng, khoa học, đặc biệt phải có lộ trình và không được chạy theo tiến độ một cách hình thức.

Thi trên máy tính có thể mang lại rất nhiều lợi ích, trước hết là giảm khối lượng về in sao, vận chuyển, bảo quản đề thi và bài thi. Đây là một trong những vấn đề mà những năm qua luôn tạo áp lực cho cán bộ làm công tác thi. Bên cạnh đó, thi trên máy tính cũng hạn chế được nhiều khâu thủ công dễ xảy ra sai sót, rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu chấm thi và công bố kết quả.

Khi chúng ta có một ngân hàng câu hỏi đủ lớn và được chuẩn hóa thì thí sinh có thể được cung cấp các mã đề khác nhau nhưng vẫn bảo đảm tương đương về độ khó, qua đó sẽ nâng cao được tính khách quan và giảm nguy cơ gian lận theo kiểu trao đổi bài giữa các thí sinh.

Mặt khác, việc tổ chức thi trên máy tính còn tạo điều kiện để đổi mới phương pháp đánh giá học sinh. Đề thi trong tương lai có thể được thiết kế không chỉ để kiểm tra khả năng ghi nhớ mà còn đánh giá năng lực tư duy, năng lực xử lý thông tin hay năng lực giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức của học sinh. Tôi nghĩ rằng đây mới thực sự là giá trị lâu dài của chuyển đổi số trong khảo thí. Chúng ta không đơn thuần nhìn chuyển đổi số trong công tác thi cử là thay tờ giấy bằng màn hình máy tính.

Nhưng cũng cần nhận thức rõ một điều, kỳ thi trên máy tính thì không chỉ cần đủ số lượng máy mà hệ thống phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu rất cao.

Ví dụ, thiết bị hoạt động ổn định, phần mềm thi tuyệt đối an toàn, mạng nội bộ và máy chủ dự phòng phải tốt, nguồn điện liên tục, cơ chế bảo mật dữ liệu như thế nào, phương án xử lý khi mất điện, hỏng máy, lỗi phần mềm hoặc gián đoạn kết nối ra sao?... Tất cả những điều này đều có thể xảy ra nên cần tính đến chi tiết.

Thêm nữa, quy trình xác thực thí sinh, bàn giao thiết bị, lưu bài, khôi phục dữ liệu và lập biên bản sự cố, tất cả cũng phải được quy định một cách hết sức cụ thể. Nếu không khi xảy ra một sự cố bất thường nào đó thì sẽ lúng túng xử lý, ảnh hưởng đến chất lượng kỳ thi.

Cần đảm bảo công bằng giữa học sinh ở thành thị và học sinh ở nông thôn, miền núi, vùng sâu vùng xa. Thi trên máy tính là đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số nhưng không thể để thi trên máy tính trở thành một lợi thế đối với học sinh thường xuyên được tiếp xúc với thiết bị công nghệ và tạo thêm áp lực cho học sinh ở những nơi thiếu thốn.

Cho nên trước khi thi chính thức, học sinh phải được làm quen với phần mềm, các thao tác, cấu trúc đề và quy trình thi. Việc luyện tập phải được tổ chức trong nhà trường, được miễn phí và bảo đảm mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận như nhau. Điều này rất quan trọng bởi vì công bằng trong giáo dục luôn được nhấn mạnh tại Hiến pháp và các quy định của pháp luật.

Nhìn chung tôi đồng tình với việc thí điểm tổ chức thi THPT trên máy tính từ năm 2027 ở những nơi đủ điều kiện. Nhưng tôi đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng một bộ tiêu chí thật cụ thể, không được mơ hồ như thế nào là đủ điều kiện. Bộ tiêu chí này có thể kiểm chứng, không để địa phương đăng ký theo phong trào. Sau thí điểm phải có đánh giá độc lập về độ an toàn, mức độ công bằng, phản ứng của thí sinh, tỷ lệ sự cố và chi phí tổ chức.

Sau những phần thí điểm này thì chỉ nên mở rộng khi có đủ bằng chứng thực tiễn một cách thuyết phục cho thấy rằng phương thức thi mới tốt hơn, an toàn hơn và không làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người học.

Không “tuyệt đối hóa” hiệu quả của quy chế nếu người thực thi thiếu trung thực

ĐS&PL: Trên thực tế, quy chế thi đã được ban hành sớm và rất đầy đủ, nếu tuân thủ đúng quy chế thi thì không thể phát sinh tiêu cực và cũng không có “kẽ hở” cho gian lận. Bà có đồng quan điểm rằng, gian lận chỉ có thể xảy ra do yếu tố con người thực thi quy chế?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Thực tế, yếu tố con người là nguyên nhân trực tiếp và có tính quyết định trong phần lớn những vụ việc tiêu cực thi cử. Bởi lẽ, một quy chế dù được xây dựng đầy đủ đến đâu thì nó cũng chỉ thực sự phát huy hiệu lực khi được những người có trách nhiệm thực hiện một cách nghiêm túc, trung thực và nhất quán.

Thực tế cho thấy, nhiều hành vi gian lận không xuất phát từ việc thiếu quy định mà do một số cá nhân cố tình không thực hiện đúng quy định, cố tình lợi dụng nhiệm vụ được giao hoặc cấu kết với nhau để can thiệp vào kết quả thi.

Khi người thực thi biết rất rõ trách nhiệm của mình nhưng lại vẫn cố ý vi phạm thì đó không còn là sơ suất nghiệp vụ nữa mà chính là hành vi xâm phạm tính công bằng, nghiêm minh của kỳ thi và xâm phạm cả quyền lợi chính đáng của những thí sinh trung thực khác.

Nhưng tôi cũng cho rằng không nên tuyệt đối hóa quan điểm rằng quy chế đã đầy đủ thì không còn kẽ hở. Bởi vì trong quản trị, pháp luật và quy chế phải thường xuyên được rà soát qua thực tiễn. Trong khi thực tiễn thì luôn luôn thay đổi, công nghệ thay đổi, thủ đoạn gian lận cũng thay đổi. Những tình huống mới có thể phát sinh mà tại thời điểm ban hành quy chế chúng ta chưa thể lường hết được.

Cho nên, bên cạnh việc phải xử lý trách nhiệm con người thì cơ quan quản lý vẫn cần đánh giá, rà soát xem quy trình nào còn phụ thuộc quá nhiều vào ý chí cá nhân, khâu nào còn thiếu kiểm soát chéo, thẩm quyền nào đang tập trung vào một người hoặc một nhóm người để có giải pháp khắc phục. Bởi vì một cơ chế tốt không chỉ yêu cầu con người phải trung thực mà nó còn được thiết kế để cho những người có ý định vi phạm khó có thể thực hiện. Nếu như chúng ta chỉ trông chờ vào sự trung thực thì rất khó có thể đạt được yêu cầu.

Ở những khâu nhạy cảm thì cần có kiểm soát nhiều lớp, mọi thao tác quan trọng phải để lại dấu vết, quyền truy cập dữ liệu phải được phân cấp một cách rõ ràng. Những người làm công việc như ra đề thi, quản trị hệ thống, coi thi, chấm thi và phúc khảo phải được phân tách nhiệm vụ một cách phù hợp. Có nghĩa là không một cá nhân nào được phép nắm toàn bộ quy trình hoặc có khả năng tự mình can thiệp vào kết quả. Khi một quy trình phụ thuộc vào nhiều khâu và nhiều cá nhân thì việc tác động cũng khó khăn hơn.

Theo tôi, vấn đề tiêu cực cần được nhìn nhận ở cả hai phía.

Phía thứ nhất là đạo đức công vụ, trách nhiệm nghề nghiệp và ý thức tuân thủ của đội ngũ thực hiện nhiệm vụ.

Phía thứ hai chính là chất lượng của thể chế và quy trình kiểm soát quyền lực đã tốt chưa.

Chúng ta không thể chỉ trông chờ kêu gọi cán bộ tự giác mà phải có cơ chế giám sát, cảnh báo, truy vết và thậm chí là chế tài đủ sức răn đe.

Với những hành vi cố ý làm sai lệch kết quả thi thì cần phải được xử lý một cách kịp thời, nghiêm minh, đúng người đúng hành vi. Không phải vì thành tích của ngành, của cơ sở giáo dục, của một địa phương hay bất kỳ mối quan hệ nào mà có thể bao che và giảm nhẹ trách nhiệm được.

Mỗi vụ gian lận thi cử sẽ không chỉ ảnh hưởng đến một số bài thi, mà điều quan trọng hơn cả nó còn làm tổn thương niềm tin xã hội, gây bất công với rất nhiều học sinh đã học tập và dự thi nghiêm túc. Môi trường giáo dục còn giúp hình thành nhân cách của học sinh mà lại để xảy ra những vụ việc gian lận thì tác động xã hội của nó rất khôn lường đối với cả một thế hệ.

Ý nghĩa của đổi mới thi cử nằm ở việc đảm bảo quyền lợi chính đáng của thí sinh

ĐS&PL: Trở lại với câu chuyện về việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, bà có niềm tin nếu tổ chức tốt được kỳ thi trên máy tính sẽ góp phần ngăn chặn được tiêu cực trong thi cử hay còn có băn khoăn gì không?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi nghĩ rằng nếu thi trên máy tính thì có thể hỗ trợ rất tích cực cho việc phòng ngừa và phát hiện tiêu cực. Nhưng cần khẳng định một điều, công nghệ chỉ là công cụ, nó không phải là liều thuốc tuyệt đối có thể tự động loại bỏ mọi hành vi gian lận được.

Ưu điểm của thi trên máy tính là giảm bớt những khâu thủ công, trung gian, giảm nguy cơ lộ đề, tác động trực tiếp vào bài thi. Và rất nhiều lợi ích như tôi đã đề cập.

Tuy nhiên, thi trên máy tính cũng sẽ xuất hiện những rủi ro khác. Ví dụ là nguy cơ tấn công mạng, nguy cơ mã độc hay lộ tài khoản quản trị, can thiệp vào phần mềm, thay đổi dữ liệu bằng sự thông đồng giữa người quản trị hệ thống với người có liên quan…

Nếu chỉ chú ý đến thiết bị tại phòng thi mà không chú ý nhiều đến máy chủ hay phần mềm, quyền truy cập thì rủi ro còn có thể nghiêm trọng hơn. Bởi vì một hành vi can thiệp có thể ảnh hưởng đến số lượng lớn thí sinh. Ví dụ với cách thi truyền thống, có trao đổi bài hay nhắc bài thì đấy là hành vi gian lận, nhưng nó không thể diễn ra đồng loạt ngay lập tức trên diện rộng được.

Nhưng thi trên máy tính, khi có rủi ro sẽ rất nghiêm trọng vì một hành vi can thiệp có thể tác động cả hệ thống.

Cho nên hệ thống thi phải được kiểm duyệt an ninh mạng một cách độc lập, dữ liệu phải được mã hóa và quyền quản trị phải được phân tách, nhật ký hệ thống truy cập phải được lưu giữ, không thể tùy tiện xóa hay sửa. Quan trọng nữa là có phương án dự phòng, bảo vệ quyền lợi của thí sinh trước những sự cố khách quan.

Ví dụ kỳ thi diễn ra gần xong rồi nhưng có sự cố toàn bộ bài thi bị hủy vì tấn công mạng thì phải làm sao? Bởi thế tôi mới nhấn mạnh đến phương án dự phòng.

ĐS&PL: Trong nhiều giải pháp về vấn đề ngăn chặn tiêu cực kỳ thi tốt nghiệp THPT được nêu ra gần đây, có những ý kiến giao lại kỳ thi cho các trường THPT để đảm bảo hạn chế tiêu cực. Bà suy nghĩ sao về hướng đi này?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, chúng ta cần có sự phân biệt rõ giữa việc giao cho trường đánh giá công nhận học sinh hoàn thành chương trình THPT với việc tổ chức một kỳ thi có kết quả được sử dụng cho nhiều mục tiêu khác nhau.

Hiện nay chúng ta đang thực hiện kỳ thi "2 trong 1", việc giao kỳ thi về trường thì chưa chắc đã có thể ngăn chặn được tiêu cực. Trong một số trường hợp, nó còn có thể phát sinh những rủi ro mới, bởi vì nhà trường chính là đơn vị trực tiếp giảng dạy, đồng thời cũng chịu áp lực về tỉ lệ tốt nghiệp, về thành tích và uy tín.

Nếu trường vừa dạy vừa tổ chức thi, vừa đánh giá và đề nghị tốt nghiệp cho chính học sinh của mình mà thiếu một cơ chế kiểm tra độc lập thì chắc chắn sẽ nảy sinh xung đột lợi ích. Tiêu cực khi ấy không tập trung vào 1 kỳ thi quy mô quốc gia mà phân tán ở nhiều cơ sở thì sẽ rất khó giám sát và đảm bảo một chuẩn thống nhất.

Mặt khác, điều kiện giữa các trường còn chênh lệch lớn. Nếu trường tự tổ chức thi thì đề thi, mức độ nghiêm túc và năng lực coi thi, chấm thi có thể khác nhau. Trong khi tấm bằng tốt nghiệp THPT của học sinh học ở trường công lập hay ngoài công lập đều có giá trị như nhau. Do đó, cần mặt bằng chuẩn tối thiểu trên phạm vi cả nước chứ không thể giao cho các trường.

Tuy nhiên, tôi cũng thấy ý kiến giao quyền nhiều hơn cho các trường có điểm cần nghiên cứu. Bởi trong dài hạn, chúng ta nên giảm dần áp lực của một kỳ thi duy nhất và nâng cao giá trị của quá trình đánh giá thường xuyên. Nhà trường cần được trao quyền và phải chịu trách nhiệm nhiều hơn nữa đối với kết quả giáo dục của học sinh.

Nhưng muốn làm được điều này thì trước hết phải nâng cao độ tin cậy của học bạ. Phải chuẩn hóa hoạt động kiểm tra đánh giá trong nhà trường và tăng cường kiểm định chất lượng, có cơ chế thanh tra giám sát thực sự độc lập.

Tóm lại trong điều kiện hiện nay, tôi thấy chưa nên giao việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT cho trường. Chúng ta có thể tiếp tục tổ chức kỳ thi chung quốc gia nhưng có phân cấp hợp lý cho địa phương trong khâu tổ chức. Ví dụ Bộ Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm xây dựng chuẩn ngân hàng câu hỏi, quy chế và hệ thống giám sát, địa phương phải chịu trách nhiệm triển khai và giải trình khi để xảy ra sai phạm.

Về lâu dài cần xác định rõ mục tiêu cốt lõi của kỳ thi. Nếu một kỳ thi chủ yếu để xét công nhận tốt nghiệp thì chúng ta có thể nghiên cứu kết hợp kết quả học tập với một bài đánh giá chuẩn hóa có quy mô và có mức độ phù hợp thay vì tạo áp lực quá lớn dồn vào nó.

Còn nếu vẫn duy trì kỳ thi “2 trong 1”, tức là bên cạnh việc xét tốt nghiệp, kết quả thi còn sử dụng để tuyển sinh đại học thì tính thống nhất, khả năng phân hóa và độ tin cậy phải được đảm bảo ở cấp độ quốc gia.

Tôi thấy rằng, điều quan trọng nhất để ngăn chặn tiêu cực trong thi cử không phải là việc kỳ thi được giao cho Bộ, cho địa phương hay cho nhà trường, cũng không phải là việc tổ chức thi trên giấy hay trên máy tính, yếu tố quyết định nhất là chúng ta có xây dựng được một cơ chế mà trong đó trách nhiệm được xác định rõ, quyền hạn được kiểm soát và dữ liệu có thể truy vết, sai phạm có chắc chắn bị phát hiện, người vi phạm có trả giá tương xứng hay không, đấy mới là điều quan trọng nhất

Đổi mới phương thức thi chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với đổi mới quản trị, nâng cao liêm chính và bảo vệ tuyệt đối quyền lợi chính đáng của thí sinh. Còn nếu chỉ đổi mới hình thức thì rất khó để đảm bảo sự công bằng cũng như là nghiêm túc tuyệt đối trong thi cử.

ĐS&PL: Trân trọng cảm ơn những ý kiến của ĐBQH!

Bộ GD&ĐT dự kiến thí điểm thi trên máy tính từ năm 2027

GS Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho biết Bộ đang xây dựng lộ trình triển khai thi trên máy tính đối với một số kỳ thi trong thời gian tới. Theo kế hoạch, việc tổ chức thi trên máy tính sẽ được thí điểm từ năm 2027 trước khi xem xét triển khai đồng bộ trên phạm vi cả nước vào năm 2030.

Để chuẩn bị cho lộ trình này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang tập trung thực hiện nhiều nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, công việc quan trọng nhất là xây dựng ngân hàng câu hỏi thi bảo đảm chất lượng, độ tin cậy và khả năng đánh giá năng lực người học theo yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Song song với đó, Bộ cũng phát triển hệ thống phần mềm tổ chức thi bảo đảm an toàn, bảo mật và đáp ứng yêu cầu vận hành trên quy mô lớn. Công tác khảo sát, đánh giá hạ tầng công nghệ thông tin, hệ thống máy tính và cơ sở vật chất tại các địa phương cũng đang được triển khai, đặc biệt chú trọng tới những khu vực còn nhiều khó khăn nhằm bảo đảm điều kiện tổ chức thi đồng bộ trên cả nước.