Kỳ thi kết thúc nhưng áp lực tâm lý của học sinh mới bắt đầu: Phụ huynh hãy là điểm tựa, đừng là áp lực

Sau điểm thi lớp 10, nhiều học sinh âm thầm phát tín hiệu “cầu cứu” 

Sau khi nhiều địa phương như Hà Nội, TP.HCM công bố điểm thi và điểm chuẩn lớp 10, mạng xã hội ngập tràn những chia sẻ với đủ cung bậc cảm xúc. Bên cạnh niềm vui của những gia đình có con đỗ đạt, không ít phụ huynh công khai bày tỏ sự thất vọng, thậm chí trách móc con vì kết quả chưa như mong muốn.

Theo TS. BS Trần Thị Hồng Thu, Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương (Hà Nội), áp lực thi cử vốn không phải vấn đề mới, nhưng những tác động đối với sức khỏe tâm thần trẻ em vẫn rất đáng lo ngại. Khi điểm số trở thành thước đo gần như duy nhất của thành công, nhiều học sinh đang âm thầm chịu đựng những tổn thương tâm lý mà người lớn không nhận ra.

Chuyên gia cho rằng việc cha mẹ công khai trách móc con trên mạng xã hội có thể gây ra nhiều hệ lụy. Không chỉ biến nỗi buồn riêng tư thành câu chuyện công khai, hành động này còn vô tình gửi đến trẻ thông điệp rằng giá trị của các em phụ thuộc vào thành tích học tập. Nghiêm trọng hơn, người đáng lẽ phải là chỗ dựa an toàn nhất lại trở thành người phán xét đầu tiên khi trẻ thất bại.

Ở tuổi 15, khi cái tôi đang hình thành mạnh mẽ, học sinh đặc biệt nhạy cảm với cách người khác nhìn nhận mình. Một lời chê trách công khai từ cha mẹ có thể để lại những tổn thương kéo dài trong nhận thức và lòng tự trọng của trẻ.

Ngược lại, việc chia sẻ niềm vui khi con đạt thành tích tốt là điều dễ hiểu, song theo nữ chuyên gia cho rằng mỗi bài đăng khoe điểm số cũng có thể vô tình tạo thêm áp lực cho những học sinh khác đang phải đối diện với kết quả không như mong đợi.

Theo TS.BS Trần Thị Hồng Thu, quá tải tâm lý ở học sinh không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng. Nhiều em thường xuyên đau đầu, đau bụng, mệt mỏi kéo dài nhưng không tìm thấy nguyên nhân thực thể. Đây có thể là phản ứng của cơ thể trước căng thẳng tâm lý kéo dài.

Bên cạnh đó, trẻ có thể gặp rối loạn giấc ngủ, thay đổi thói quen ăn uống, dễ cáu gắt, buồn bã, thu mình hoặc mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích. Một số em giảm tập trung, chán học; trong khi một số khác lại học tập quá mức vì luôn lo sợ thất bại hoặc không đáp ứng được kỳ vọng của gia đình.

Đặc biệt, những câu nói như: “Con không chịu nổi nữa”, “Con thấy mình vô dụng”, “Con là gánh nặng cho bố mẹ” hay “Con muốn biến mất” cần được xem là tín hiệu cảnh báo nghiêm trọng. Theo chuyên gia, đây không đơn thuần là lời than vãn nhất thời mà có thể phản ánh sự tuyệt vọng, bế tắc của trẻ.

“Phụ huynh tuyệt đối không nên xem nhẹ hoặc quy kết những biểu hiện này là lười biếng, bướng bỉnh hay yếu đuối. Sự phán xét có thể khiến trẻ thu mình hơn và làm gia tăng nguy cơ xảy ra các hành vi tiêu cực”, TS.BS Trần Thị Hồng Thu nhấn mạnh.

Các hành vi tự làm đau bản thân, tìm kiếm thông tin liên quan đến cái chết hoặc có những thay đổi bất thường về cảm xúc, hành vi đều là những dấu hiệu cần được quan tâm và can thiệp sớm.

Thành tích không thể đánh đổi bằng sức khỏe tinh thần

Từ góc độ chuyên môn, TS.BS Trần Thị Hồng Thu cho rằng áp lực thi cử không chỉ đến từ bản thân kỳ thi mà còn xuất phát từ môi trường giáo dục và kỳ vọng xã hội. Khi thành tích học tập bị đặt lên quá cao, trẻ dễ hình thành tâm lý sợ sai, sợ thất bại và đồng nhất giá trị bản thân với điểm số.

“Một nền giáo dục lành mạnh không chỉ hướng tới kết quả học tập mà còn phải giúp học sinh biết ứng phó với áp lực, chấp nhận thất bại và xây dựng lòng tự trọng. Nếu thành tích đạt được bằng cách đánh đổi sức khỏe tinh thần thì đó không phải điều chúng ta mong muốn”, bà chia sẻ.

Đồng quan điểm, BS Lê Công Thiện, Phó Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết học sinh là nhóm đặc biệt nhạy cảm bởi đang trong giai đoạn phát triển mạnh cả về thể chất lẫn tâm sinh lý. Áp lực học tập, kỳ vọng thành tích, sự so sánh hay những thất bại trong học tập đều có thể trở thành tác nhân gây căng thẳng kéo dài.

Theo BS Thiện, tỷ lệ trầm cảm ở trẻ em tăng dần theo độ tuổi, dao động từ 0,3-7,8% ở trẻ dưới 13 tuổi, khoảng 1-2% ở tuổi 13 và 3-7% ở tuổi 15. Ở nhóm tuổi lớn hơn, tỷ lệ mắc trầm cảm ở nữ cao hơn nam.

Điều đáng lưu ý là không phải trẻ trầm cảm nào cũng học kém. Nhiều em vẫn học giỏi, ngoan ngoãn và cố gắng đáp ứng kỳ vọng của mọi người trong khi bên trong đã kiệt sức.

Khác với người lớn, rối loạn tâm thần ở trẻ thường biểu hiện bằng sự cáu gắt, kích động, phản ứng thái quá hoặc bùng nổ cảm xúc thay vì buồn bã rõ rệt. Vì vậy, nhiều phụ huynh dễ nhầm lẫn các dấu hiệu này với sự lười biếng hay bướng bỉnh.

Các chuyên gia khuyến cáo, khi trẻ xuất hiện tình trạng mất ngủ, mệt mỏi kéo dài, giảm hứng thú với các hoạt động yêu thích, thu mình khỏi bạn bè, lo âu, tự ti hoặc thường xuyên ám ảnh về thất bại, phụ huynh cần đặc biệt lưu ý.

Ở giai đoạn nặng hơn, trẻ có thể xuất hiện cảm giác vô dụng, bi quan kéo dài và ý nghĩ muốn kết thúc cuộc sống. Đây là những dấu hiệu cần được hỗ trợ chuyên môn khẩn cấp.

Cha mẹ cần là điểm tựa, không phải nguồn áp lực

Theo các chuyên gia, rối loạn tâm thần học đường hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu gia đình và nhà trường thay đổi cách tiếp cận.

Điều quan trọng trước tiên là giảm áp lực thành tích. Không phải đứa trẻ nào cũng cần trở thành học sinh xuất sắc. Trẻ cần được học tập phù hợp với năng lực và phát triển toàn diện.

Cha mẹ nên ngừng so sánh con với người khác, dành nhiều thời gian lắng nghe, quan tâm đến cảm xúc và ghi nhận nỗ lực của con thay vì chỉ tập trung vào điểm số. Nhà trường cũng cần xây dựng môi trường học tập an toàn, đồng thời phát hiện sớm những biểu hiện bất thường để hỗ trợ kịp thời.