Hướng nghiệp thực học, thực nghiệp - Chọn ngành gì để không lạc nhịp với thị trường lao động?

Đại học không phải nơi đào tạo một nghề cố định cho cả cuộc đời

Thị trường lao động thay đổi nhanh khiến khái niệm "học một nghề làm cả đời" dần không còn phù hợp. Theo chuyên gia giáo dục, để tiến tới hướng nghiệp thực học thực nghiệp trong giáo dục, điều sinh viên cần không phải là chạy theo một ngành nghề đang được quan tâm, mà là xây dựng nền tảng kiến thức vững chắc, khả năng học tập suốt đời và sẵn sàng thích ứng với những yêu cầu mới của doanh nghiệp.

PV ĐS&PL đã có cuộc trao đổi với TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo về vấn đề này.

ĐS&PL: Thưa ông, trong bối cảnh thị trường lao động liên tục thay đổi, hướng nghiệp và đào tạo đại học cần được nhìn nhận như thế nào để sinh viên có nhiều cơ hội việc làm sau tốt nghiệp?

TS Lê Viết Khuyến: Để sinh viên có nhiều cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp, công tác hướng nghiệp và đào tạo cần được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với nhu cầu nhân lực của nền kinh tế.

Một trong những yếu tố quan trọng là phải nâng cao chất lượng dự báo nguồn nhân lực. Trên cơ sở đó, các cơ sở đào tạo có thể xây dựng ngành nghề, quy mô tuyển sinh phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội.

Việc dự báo nhu cầu nhân lực cần được thực hiện thường xuyên, có sự cập nhật theo từng giai đoạn thay vì xây dựng một kế hoạch cố định trong nhiều năm. Khi thị trường lao động thay đổi, định hướng đào tạo cũng cần được điều chỉnh để đáp ứng những yêu cầu mới.

ĐS&PL: Vậy trách nhiệm của các trường đại học trong việc gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động nên được thể hiện ra sao?

TS Lê Viết Khuyến: Ở góc độ các trường đại học, quyền tự chủ cần đi cùng với trách nhiệm theo dõi hiệu quả đào tạo, đặc biệt là khả năng tìm được việc làm của sinh viên sau tốt nghiệp.

Tại nhiều quốc gia, các cơ sở đào tạo thường xuyên đánh giá nhu cầu xã hội đối với từng chương trình đào tạo. Những ngành học không còn phù hợp sẽ được điều chỉnh hoặc thay thế bằng các chương trình mới có tính ứng dụng cao hơn.

Bên cạnh quyền tự chủ, các trường cũng cần chủ động cập nhật xu hướng của thị trường lao động để điều chỉnh cơ cấu ngành nghề, bảo đảm chương trình đào tạo luôn gắn với nhu cầu thực tiễn.

Hướng nghiệp cần bắt đầu từ nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Ảnh: Website Bộ Giáo dục và Đào tạo

ĐS&PL:  Một thực tế hiện nay là nhiều học sinh, phụ huynh có xu hướng tìm kiếm những ngành “hot”, được cho là có nhiều cơ hội việc làm, song kèm theo đó cũng là cạnh tranh cao. Theo ông, đây có phải là hướng đi phù hợp?

TS Lê Viết Khuyến: Tôi cho rằng không nên chỉ chạy theo những ngành đang được quan tâm tại một thời điểm nhất định.

Trong bối cảnh thị trường lao động liên tục thay đổi, giáo dục đại học cần tập trung trang bị cho người học nền tảng kiến thức và những năng lực cốt lõi thay vì đào tạo quá sớm theo các chuyên ngành hẹp.

Chương trình cử nhân nên giúp người học có tư duy nền tảng, kỹ năng thích ứng và khả năng học tập suốt đời. Khi bước vào doanh nghiệp hoặc đảm nhận một vị trí việc làm cụ thể, người lao động sẽ tiếp tục được bồi dưỡng những kỹ năng chuyên sâu thông qua các khóa đào tạo ngắn hạn hoặc quá trình làm việc thực tế.

Đào tạo đại học trước hết phải là đào tạo cơ bản, theo diện rộng. Kiến thức chuyên sâu sẽ được bổ sung khi người học đã xác định được công việc cụ thể. Đây là xu hướng đào tạo đang được nhiều quốc gia áp dụng.

ĐS&PL: Ông có thể chia sẻ thêm về mô hình này qua kinh nghiệm quốc tế mà ông được biết?

TS Lê Viết Khuyến: Chẳng hạn, tại Singapore, nhiều sinh viên tốt nghiệp từ các ngành kỹ thuật có thể đảm nhiệm nhiều vị trí khác nhau trong lĩnh vực công nghệ, tài chính hoặc quản trị.

Điều giúp họ có khả năng chuyển đổi như vậy là nền tảng kiến thức được trang bị trong quá trình đào tạo cùng với khả năng tự học và cập nhật kiến thức liên tục.

Trong nền kinh tế hiện đại, việc một người chuyển đổi vị trí việc làm hoặc thậm chí lĩnh vực công tác không còn là điều bất thường. Đây cũng có thể là biểu hiện của khả năng thích ứng của người lao động trước sự thay đổi của thị trường.

TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo. Ảnh: NVCC

Lựa chọn ngành học cần dựa trên năng lực và nhu cầu dài hạn

ĐS&PL: Hiện nay, các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu... đang nhận được sự quan tâm rất lớn. Ông có lời khuyên nào đối với học sinh khi lựa chọn những ngành học này?

TS Lê Viết Khuyến: Đây đều là những lĩnh vực quan trọng đối với chiến lược phát triển quốc gia và đang mở ra nhiều cơ hội cho người lao động. Tuy nhiên, nhu cầu nhân lực của mỗi ngành đều có quy mô nhất định và đòi hỏi năng lực chuyên môn cao.

Vì vậy, người học cần cân nhắc kỹ trước khi lựa chọn. Những ngành công nghệ mới mở ra nhiều cơ hội nhưng không phải tất cả người học đều phù hợp.

Điều quan trọng là lựa chọn ngành nghề dựa trên năng lực, sở trường và nhu cầu lâu dài của thị trường lao động, thay vì chỉ vì đó là ngành đang được quan tâm.

ĐS&PL: Như vậy, theo ông, để hướng nghiệp hiệu quả cần giúp người học chuẩn bị những gì ngoài việc chọn đúng ngành?

TS Lê Viết Khuyến: Hướng nghiệp hiệu quả không chỉ dừng ở việc giúp học sinh chọn đúng ngành học, mà còn phải giúp các em hình thành tâm thế học tập suốt đời.

Thị trường lao động sẽ tiếp tục thay đổi. Những kiến thức, kỹ năng phù hợp hôm nay có thể chưa đủ để đáp ứng yêu cầu công việc trong tương lai. Vì vậy, người lao động phải có khả năng liên tục cập nhật kiến thức, bổ sung kỹ năng và thích ứng với những yêu cầu mới.

Theo tôi, đại học không nên được nhìn nhận là nơi đào tạo một nghề cố định để người học làm nghề đó trong suốt cuộc đời. Quan trọng hơn, đại học phải tạo cho người học một nền tảng đủ vững để sau này có thể tiếp tục học, tiếp tục thay đổi và đảm nhiệm những công việc khác nhau.

Đó mới là nền tảng quan trọng để xây dựng một hành trình nghề nghiệp bền vững trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng biến động.

ĐS&PL: Xin cảm ơn ông!