Hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo vệ hàng hóa có xuất xứ Việt Nam: Những quy định mới đáng chú ý

Trong bối cảnh tình trạng gian lận xuất xứ, giả mạo nhãn hàng Việt và cạnh tranh không lành mạnh ngày càng diễn biến phức tạp, việc xây dựng cơ chế xác định xuất xứ hàng hóa minh bạch, thống nhất trở thành yêu cầu cấp thiết. Với việc ban hành Nghị định số 384/2026/NĐ-CP, Bộ Công Thương hướng tới hoàn thiện hành lang pháp lý, thiết lập bộ tiêu chí cụ thể để nhận diện hàng hóa thực sự có xuất xứ Việt Nam, qua đó bảo vệ doanh nghiệp sản xuất chân chính, củng cố niềm tin người tiêu dùng và nâng cao giá trị thương hiệu hàng Việt.

Hoạt động kiểm tra, giám sát hàng hóa tại cửa khẩu góp phần kiểm soát nguồn gốc xuất xứ, ngăn chặn gian lận thương mại và bảo vệ hàng hóa sản xuất trong nước. Ảnh minh họa/TL.

Khắc phục khoảng trống pháp lý, tạo nền tảng bảo vệ hàng Việt

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã ban hành các quy định về xuất xứ hàng hóa, chủ yếu phục vụ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, thực thi cam kết ưu đãi thuế quan trong các hiệp định thương mại tự do và quản lý ngoại thương. Tuy nhiên, đối với hàng hóa được sản xuất và lưu thông trong nước, chưa có quy định chuyên biệt hướng dẫn thống nhất việc xác định xuất xứ Việt Nam.

Khoảng trống này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc xác định, chứng minh xuất xứ sản phẩm; cơ quan quản lý thiếu căn cứ kỹ thuật thống nhất để đánh giá mức độ tuân thủ, trong khi người tiêu dùng chưa có cơ sở đầy đủ để nhận diện hàng hóa thực sự có xuất xứ Việt Nam.

Đáng chú ý, khi thị trường trong nước ngày càng phát triển, hàng hóa có nguồn gốc đa dạng, nguy cơ lợi dụng nhãn mác, thông tin xuất xứ để gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng cũng gia tăng. Một số sản phẩm chỉ trải qua những công đoạn gia công đơn giản tại Việt Nam nhưng được quảng bá như hàng hóa có xuất xứ Việt Nam, tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng với doanh nghiệp đầu tư thực chất vào sản xuất trong nước.

Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), Nghị định số 384/2026/NĐ-CP được ban hành nhằm khắc phục điểm nghẽn pháp lý này, cụ thể hóa chủ trương hoàn thiện thể chế, tháo gỡ rào cản, kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nghị định đồng thời góp phần triển khai các quy định của Luật Thương mại năm 2005, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2025, tạo sự đồng bộ hơn trong quản lý hàng hóa, chất lượng sản phẩm và thông tin xuất xứ.

Việc thiết lập một chuẩn mực chung không chỉ giúp doanh nghiệp có căn cứ xác định xuất xứ sản phẩm mà còn tạo cơ sở để cơ quan quản lý kiểm tra, giám sát và người tiêu dùng nhận diện hàng hóa. Qua đó, bảo vệ uy tín của những doanh nghiệp thực sự đầu tư vào sản xuất, công nghệ, nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam.

Minh bạch thông tin xuất xứ là cơ sở ngăn chặn gian lận thương mại, bảo vệ hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Ảnh minh họa/TL.

Bộ tiêu chí minh bạch, ngăn chặn gian lận xuất xứ

Một trong những nội dung trọng tâm của Nghị định số 384/2026/NĐ-CP là thiết lập bộ tiêu chí cụ thể để xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất trong nước. Theo đó, Điều 5 quy định về hàng hóa có xuất xứ thuần túy Việt Nam; Điều 6 quy định về hàng hóa có xuất xứ không thuần túy Việt Nam.

Đối với hàng hóa có xuất xứ không thuần túy, được sản xuất từ nguyên liệu nhập khẩu hoặc nguyên liệu không rõ xuất xứ, doanh nghiệp có thể lựa chọn áp dụng một trong hai tiêu chí: Chuyển đổi mã số hàng hóa (CTC) ở cấp độ 4 số hoặc Hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC) đạt tối thiểu 30% tính trên giá xuất xưởng.

Các tiêu chí này tạo căn cứ để doanh nghiệp đối chiếu quy trình sản xuất, cơ cấu nguyên liệu và giá trị được tạo ra trong nước khi xác định xuất xứ sản phẩm. Việc xác định xuất xứ vì thế không chỉ dựa trên thông tin nhãn mác mà phải đáp ứng những điều kiện kỹ thuật có thể kiểm chứng.

Đáng chú ý, Nghị định có cơ chế khuyến khích hoạt động đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ. Theo Điều 6.4, các chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế, lập trình, số hóa, tự động hóa, thử nghiệm kỹ thuật và kiểm thử phần mềm gắn liền với quy trình tạo ra sản phẩm được tính vào hàm lượng giá trị Việt Nam.

Quy định này phản ánh cách tiếp cận mới trong đánh giá giá trị sản phẩm, khi năng lực tạo ra sản phẩm không chỉ nằm ở nguyên liệu, nhân công hay hoạt động lắp ráp mà còn bao gồm tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo. Việc ghi nhận các khoản chi phí này góp phần khuyến khích doanh nghiệp tăng đầu tư cho nghiên cứu, thiết kế, phát triển công nghệ, từng bước nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước.

Song song với việc xác lập các tiêu chí công nhận xuất xứ, Điều 7 của Nghị định quy định rõ những công đoạn gia công, chế biến đơn giản không được xem là căn cứ xác định xuất xứ Việt Nam.

Các hoạt động như bảo quản hàng hóa, đóng gói, dán nhãn, chia tách lô hàng, dán tem hoặc lắp ráp đơn giản không đủ điều kiện để tạo lập xuất xứ Việt Nam. Như vậy, hàng hóa không thể được coi là có xuất xứ Việt Nam chỉ vì được đưa vào trong nước để thực hiện một số thao tác đơn giản trước khi lưu thông trên thị trường.

Quy định này góp phần ngăn ngừa hành vi lợi dụng gia công đơn giản để hợp thức hóa xuất xứ, hạn chế tình trạng giả mạo nhãn hàng Việt, đồng thời bảo đảm cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp.

Chuyển từ cấp phép sang tự xác định, tăng cường hậu kiểm

Không chỉ đổi mới về tiêu chí kỹ thuật, Nghị định số 384/2026/NĐ-CP còn thể hiện bước chuyển trong phương thức quản lý khi không đặt ra thủ tục cấp Giấy chứng nhận xuất xứ đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước.

Theo đó, việc xác định xuất xứ được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện. Tổ chức, cá nhân không phải thực hiện thủ tục đề nghị cấp Giấy chứng nhận xuất xứ, không phát sinh phí, lệ phí. Doanh nghiệp căn cứ quy trình sản xuất thực tế và các tiêu chí quy định tại Nghị định để tự xác định, công bố hàng hóa có xuất xứ Việt Nam.

Tuy nhiên, tự nguyện không đồng nghĩa với tùy ý. Khi công bố hàng hóa có xuất xứ Việt Nam, tổ chức, cá nhân phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực, chính xác của thông tin. Doanh nghiệp có nghĩa vụ lưu giữ hồ sơ chứng minh xuất xứ, gồm hóa đơn đầu vào, bảng kê nguyên vật liệu, mô tả quy trình sản xuất và các tài liệu liên quan; đồng thời cung cấp căn cứ chứng minh khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Cách tiếp cận này vừa góp phần giảm gánh nặng thủ tục, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, vừa nâng cao trách nhiệm của thương nhân đối với thông tin công bố. Cơ quan quản lý tập trung vào công tác kiểm tra, giám sát và hậu kiểm, thay vì phát sinh thêm một quy trình cấp phép hành chính.

Một nội dung đáng chú ý khác là quy định chuyển tiếp tại Điều 12. Theo đó, hàng hóa có nhãn thể hiện xuất xứ Việt Nam phù hợp với quy định pháp luật trước thời điểm Nghị định có hiệu lực được tiếp tục sử dụng nhãn đến khi hết hạn sử dụng.

Quy định này giúp doanh nghiệp hạn chế lãng phí nhãn hàng hóa đã sản xuất, không phải tổ chức thay đổi hoặc dán lại nhãn đối với hàng hóa đã lưu hành trước ngày 01/01/2027, qua đó giảm thiểu tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Góc nhìn pháp lý: Doanh nghiệp cần chủ động chuẩn hóa hồ sơ xuất xứ hàng hóa trước khi Nghị định 384/2026/NĐ-CP có hiệu lực

Trao đổi với phóng viên, dưới góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB LAW, nhận định Nghị định 384/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, sẽ tạo ra những thay đổi đáng chú ý trong việc xác định và chứng minh xuất xứ hàng hóa lưu thông trên thị trường nội địa.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB LAW.

Theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, điểm đáng chú ý của quy định này là chuyển việc xác định xuất xứ hàng hóa từ cách tiếp cận mang tính tự khai báo sang cơ chế dựa trên các tiêu chí định lượng và khả năng chứng minh bằng hồ sơ, chứng từ cụ thể. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào địa điểm đặt nhà máy, nơi thực hiện công đoạn đóng gói hoặc việc sử dụng một phần nguyên liệu trong nước để khẳng định sản phẩm có xuất xứ Việt Nam.

Đối với hàng hóa không có xuất xứ thuần túy tại Việt Nam, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chí về chuyển đổi mã số HS ở cấp độ 4 số hoặc tỷ lệ hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC) tối thiểu 30%, theo quy định được nêu trong Nghị định. Đáng chú ý, việc ghi nhận các chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế, lập trình và kiểm thử phần mềm thực hiện tại Việt Nam vào tỷ lệ VVC là một điểm có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, sản xuất sản phẩm có hàm lượng chất xám cao.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà cho rằng, quy định này góp phần phản ánh đầy đủ hơn giá trị thực chất được tạo ra tại Việt Nam, thay vì chỉ tập trung vào nguyên vật liệu và hoạt động gia công vật lý. Đây cũng là cơ sở khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu, phát triển công nghệ và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa trong chuỗi sản xuất.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần đặc biệt thận trọng khi xác định tỷ lệ VVC. Việc tính toán phải dựa trên đúng phương pháp và các thành phần giá trị được phép ghi nhận. Không nên tùy tiện đưa các khoản chi phí như nhiên liệu, năng lượng, khuôn đúc, phụ tùng hoặc dung môi vào giá trị cấu thành sản phẩm nếu các khoản này không thuộc phạm vi được phép tính theo quy định.

Một vấn đề khác là tính nhất quán trong phương pháp tính toán. Doanh nghiệp cần lựa chọn và áp dụng thống nhất công thức tính VVC trực tiếp hoặc gián tiếp trong năm tài chính, tránh tình trạng thay đổi phương pháp theo từng lô hàng nhằm đạt được tỷ lệ xuất xứ mong muốn.

Về hậu quả pháp lý, tùy tính chất và mức độ vi phạm, doanh nghiệp có thể đối mặt với các biện pháp xử phạt hành chính, thu hồi hoặc tiêu hủy hàng hóa, buộc loại bỏ thông tin sai lệch trên nhãn, bao bì. Đối với những hành vi có dấu hiệu cấu thành tội phạm, cá nhân và tổ chức liên quan còn có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật hình sự.

Từ những thay đổi trên, Luật sư Nguyễn Thanh Hà khuyến nghị doanh nghiệp không nên chờ đến thời điểm Nghị định có hiệu lực mới tiến hành rà soát. Ngay từ bây giờ, doanh nghiệp cần kiểm tra lại nguồn gốc nguyên vật liệu, định mức sản xuất, hệ thống hóa đơn đầu vào, quy trình sản xuất và phương pháp xác định tỷ lệ VVC. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế lưu trữ hồ sơ có hệ thống, bảo đảm mọi thông tin về xuất xứ hàng hóa đều có căn cứ kiểm chứng.

Theo Luật sư, việc tuân thủ các quy định về xuất xứ không chỉ nhằm hạn chế nguy cơ bị xử phạt mà còn là yếu tố quan trọng để bảo vệ uy tín thương hiệu, nâng cao tính minh bạch và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường. Doanh nghiệp cần nhìn nhận đây là yêu cầu quản trị dài hạn, thay vì chỉ là một thủ tục hành chính cần hoàn thành trước ngày 01/01/2027.

Có thể thấy, Nghị định số 384/2026/NĐ-CP không chỉ bổ sung quy định về xác định xuất xứ hàng hóa sản xuất trong nước mà còn đặt nền tảng cho việc xây dựng niềm tin đối với hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Khi xuất xứ được xác định bằng tiêu chí rõ ràng, minh bạch và có thể kiểm chứng, giá trị thực chất của sản phẩm sẽ được bảo vệ tốt hơn.

Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp nâng cao trách nhiệm đối với thông tin công bố, người tiêu dùng có thêm căn cứ lựa chọn sản phẩm và cơ quan quản lý tăng hiệu quả kiểm soát thị trường. Qua đó, hàng hóa Việt Nam được nhận diện không chỉ bằng nhãn mác mà còn bằng năng lực sản xuất, giá trị gia tăng và sự minh bạch trong toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm.