VATM chủ động rà soát, nâng cao an toàn điều hành bay sau sự cố tại Mỹ

Chủ động rà soát, không chủ quan trước những rủi ro

Sự cố hàng không tại Mỹ ngày 13/11 một lần nữa cho thấy tầm quan trọng của tính ổn định, độ tin cậy và khả năng dự phòng của hệ thống thông tin, dẫn đường, giám sát (CNS) trong hoạt động điều hành bay. Trước những bài học từ sự cố quốc tế, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) đã chủ động rà soát toàn diện hệ thống, đối chiếu với thực tiễn vận hành trong nước, đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao năng lực bảo đảm an toàn, điều hòa và thông suốt hoạt động bay.

Đối với các nhà cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay trên thế giới, sự cố tại Mỹ là lời cảnh tỉnh sâu sắc về những rủi ro có thể phát sinh khi hệ thống thông tin, kỹ thuật gặp trục trặc, đặc biệt trong giai đoạn chuyển đổi từ công nghệ cũ sang công nghệ số. Một sự cố kỹ thuật dù không trực tiếp gây tai nạn vẫn có thể ảnh hưởng trên diện rộng đến hoạt động khai thác hàng không nếu thiếu các phương án dự phòng hiệu quả.

Quán triệt tinh thần chủ động phòng ngừa, tuyệt đối không chủ quan, VATM đã khẩn trương rà soát, đối chiếu các bài học kinh nghiệm quốc tế với thực tiễn tổ chức, khai thác và vận hành hệ thống tại Việt Nam. Đây không chỉ là hoạt động kiểm tra kỹ thuật đơn thuần mà còn là bước đánh giá tổng thể năng lực ứng phó, khả năng duy trì hoạt động liên tục và mức độ sẵn sàng của các cơ sở điều hành bay trước những tình huống bất thường.

Nền tảng để VATM triển khai các giải pháp là hệ thống quản lý an toàn, chất lượng đã được xây dựng và chuẩn hóa qua nhiều năm. Theo kết quả thanh sát an toàn toàn cầu của ICAO (USOAP), Việt Nam đạt mức 91,8%, cùng hệ thống 219 quy trình quản lý chất lượng được chuẩn hóa. Trên cơ sở đó, VATM tập trung vào bốn nhóm giải pháp trọng tâm gồm: nâng cao độ tin cậy của hạ tầng thông tin, kỹ thuật; tăng cường đánh giá an toàn và điều tiết luồng không lưu; củng cố an ninh mạng; đẩy mạnh chuyển đổi số gắn với ứng dụng khoa học công nghệ.

Kíp trực Kiểm soát không lưu tại Đài Kiểm soát không lưu Nội Bài. Ảnh: VATM

Một trong những bài học quan trọng từ sự cố tại Mỹ là hệ thống dự phòng phải bảo đảm tính độc lập thực chất, tránh tình trạng các tuyến dự phòng cùng phụ thuộc vào một hạ tầng hoặc thiết bị trung gian. Vì vậy, VATM xác định việc xây dựng hệ thống thông tin, giám sát đa lớp, có khả năng thay thế lẫn nhau khi xảy ra sự cố là yêu cầu ưu tiên.

Hiện VATM đang triển khai phương án dự phòng nhiều lớp đối với hệ thống CNS (kết hợp giữa mạng cáp quang và mạng vệ tinh VSAT dùng riêng). Tổng công ty đồng thời định kỳ rà soát tính độc lập của các tuyến truyền dẫn, thiết bị và nhà cung cấp dịch vụ nhằm hạn chế nguy cơ gián đoạn đồng thời khi một thành phần gặp sự cố.

Cùng với đó, hạ tầng kỹ thuật cốt lõi tiếp tục được đầu tư, nâng cấp. VATM đã thay thế 10 hệ thống radar bằng các hệ thống thế hệ mới; nâng cấp Trung tâm Kiểm soát đường dài Hồ Chí Minh sau hơn 20 năm khai thác; kiểm soát chặt chẽ tiến độ chuyển đổi hệ thống quản lý không lưu ATM từ EuroCat-X sang ManagAir và triển khai kế hoạch đầu tư thay thế hệ thống tại Trung tâm Kiểm soát đường dài Hà Nội trong giai đoạn 2025 - 2030.

Cùng với việc tổ chức trực kỹ thuật 24/7, bay hiệu chuẩn thành công hệ thống Radar, ADS-B và đưa vào vận hành các hệ thống tự động D-ATIS, AWOS thế hệ mới tại Cảng HKQT Long Thành, VATM cũng đang hợp tác nghiên cứu giải pháp giám sát ADS-B qua vệ tinh (Space-Based ADS-B) nhằm thiết lập thêm lớp giám sát độc lập từ không gian, loại trừ nguy cơ gián đoạn khi hạ tầng mặt đất gặp sự cố.

Bên cạnh đầu tư hạ tầng, VATM đặc biệt chú trọng công tác quản trị rủi ro trong quá trình chuyển đổi công nghệ. Đây là giai đoạn tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi hệ thống cũ và mới phải vận hành song song, đòi hỏi mọi thay đổi về phần mềm, thiết bị và mạng lưới đều được kiểm soát chặt chẽ.

Theo đó, các đợt cập nhật, nâng cấp hệ thống đều phải trải qua đánh giá rủi ro, thử nghiệm song song và xây dựng phương án quay lui (rollback) khi cần thiết. Quy trình này được thực hiện theo Hệ thống quản lý an toàn (SMS) theo chuẩn ICAO, được VATM vận hành từ năm 2013 và đang tiếp tục nâng cấp theo Bộ tiêu chuẩn xuất sắc (SoE) của CANSO.

Đặc biệt, từ bài học về nguy cơ hệ thống thiết bị vẫn hoạt động nhưng dữ liệu đầu ra không chính xác, VATM định hướng tăng cường giám sát trực tiếp chất lượng dữ liệu thông qua Trung tâm điều hành mạng số (Digital NOC). Hệ thống này sẽ hỗ trợ phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường về tải mạng, sai lệch dữ liệu radar, thoại, qua đó giúp kíp trực chủ động nhận diện nguy cơ và chuyển sang phương thức dự phòng khi cần thiết.

Trong công tác điều tiết hoạt động bay, Trung tâm Quản lý luồng không lưu duy trì chế độ trực 24/7, áp dụng các công cụ tối ưu hóa năng lực điều hành không lưu đa tầng như cấu hình phân khu linh hoạt, phân bổ giờ cất cánh (CTOT), điều chỉnh đường bay và phối hợp điều tiết luồng xuyên biên giới trong khu vực (RECOM).

Việc chuẩn hóa 640 phương thức bay theo tiêu chuẩn dẫn đường hàng không dựa trên tính năng (PBN) cũng góp phần tối ưu hóa vùng trời, nâng cao hiệu quả khai thác và giảm thời gian bay chờ từ 5 - 7%.

Song song với giải pháp kỹ thuật, yếu tố con người được xác định là mắt xích quan trọng trong bảo đảm an toàn bay. Các kịch bản mất liên lạc, mất giám sát đồng thời tại nhiều cơ sở được đưa vào chương trình diễn tập giả định định kỳ. VATM cũng triển khai các chương trình quản lý hiệu suất con người (HPM), quản lý rủi ro mệt mỏi (FRMS) đối với kiểm soát viên không lưu, đồng thời số hóa quy trình an toàn phòng cháy, chữa cháy tại các cơ sở trọng yếu cấp A.

Củng cố phòng thủ mạng, bảo vệ hệ thống thông tin trọng yếu

Trong bối cảnh hoạt động điều hành bay ngày càng phụ thuộc vào kết nối và trao đổi dữ liệu, an ninh mạng không còn là vấn đề riêng của lĩnh vực công nghệ thông tin mà trở thành một bộ phận không thể tách rời của công tác bảo đảm an toàn bay.

Xác định hệ thống thông tin chuyên ngành bảo đảm hoạt động bay thuộc danh mục hệ thống thông tin quan trọng quốc gia, VATM đã tích hợp quản trị rủi ro an ninh mạng vào Hệ thống quản lý an toàn (SMS), đồng thời củng cố Chương trình An ninh hàng không theo Nghị định 215/2026/NĐ-CP.

Công tác bảo vệ hệ thống được triển khai theo mô hình phòng thủ ba lớp. Trong đó, lớp bảo vệ đầu tiên tập trung cô lập hệ thống điều hành bay trọng yếu với Internet, kiểm soát các kết nối nội bộ thông qua tường lửa chuyên dụng.

Ở lớp thứ hai, VATM tăng cường phối hợp với Cục An ninh mạng (Bộ Công an) theo quy chế ký kết ngày 27/6/2017, chú trọng đào tạo, nâng cao năng lực phòng chống các cuộc tấn công mạng và phối hợp với Trung tâm Giám sát an toàn không gian mạng quốc gia tổ chức diễn tập ứng phó sự cố gián đoạn điều hành bay.

Lớp bảo vệ thứ ba tập trung vào công tác giám sát, ứng trực và tăng cường bảo vệ hệ thống trong các thời điểm cao điểm, sự kiện quan trọng. Đáng chú ý, VATM đang triển khai mô hình Trung tâm Điều hành mạng và An ninh mạng tích hợp (NOC/SOC) hoạt động 24/7, nhằm nâng cao khả năng phát hiện, cảnh báo sớm và ứng phó với các nguy cơ mất an toàn thông tin.

Việc củng cố đồng thời cả ba lớp phòng thủ giúp VATM chủ động hơn trước các nguy cơ tấn công mạng, nhất là khi yêu cầu kết nối, chia sẻ dữ liệu trong hoạt động hàng không ngày càng mở rộng.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, hướng tới mô hình điều hành bay hiện đạiCùng với việc củng cố hạ tầng và quy trình an toàn, chuyển đổi số được VATM xác định là giải pháp chiến lược nhằm nâng cao năng lực quản lý, điều hành bay trong dài hạn.

Bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, chỉ đạo của Bộ Xây dựng và Chiến lược phát triển Tổng công ty đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo Quyết định số 97/QĐ-HĐTV ngày 16/3/2026, VATM đang triển khai 10 chương trình, đề án trọng điểm trong giai đoạn 2026 - 2030.

Trọng tâm là xây dựng Hệ thống quản lý thông tin diện rộng (SWIM), kết hợp trao đổi dữ liệu chuyến bay (FF-ICE), hình thành trục dữ liệu không lưu theo tiêu chuẩn quốc tế. Cùng với đó là các chương trình ứng dụng thoại trên nền giao thức Internet (VoIP-ATC), phát triển Trung tâm điều hành mạng số (Digital NOC), phối hợp ra quyết định tại sân bay (A-CDM), các hệ thống quản lý luồng đến, luồng đi và luồng bay mở rộng (AMAN/DMAN, XMAN).

VATM cũng đẩy mạnh số hóa thông tin hàng không, khí tượng, nghiên cứu đài kiểm soát không lưu từ xa, hệ thống mô phỏng đào tạo theo năng lực (CBTA) và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong bảo trì dự báo, quản lý luồng không lưu, hỗ trợ ra quyết định.

Đáng chú ý, quá trình triển khai các công nghệ mới được thực hiện theo nguyên tắc từng bước, có thử nghiệm song song và đánh giá an toàn chặt chẽ trước khi đưa vào khai thác chính thức. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm chuyển đổi số không tạo ra những rủi ro mới đối với hoạt động điều hành bay.

Mục tiêu đến năm 2030, VATM phấn đấu trở thành nhà cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay số hàng đầu khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Sự cố hàng không tại Mỹ ngày 13/11 dù không gây tai nạn nhưng đã cho thấy những hệ lụy nghiêm trọng khi hệ thống kỹ thuật gặp trục trặc, ảnh hưởng đến khả năng duy trì hoạt động của mạng lưới hàng không. Với VATM, đây là bài học thực tiễn để tiếp tục nâng cao năng lực phòng ngừa, ứng phó và kiểm soát rủi ro.

Việc đồng bộ các giải pháp từ hạ tầng dự phòng, quản trị an toàn, điều tiết luồng không lưu, bảo đảm an ninh mạng đến chuyển đổi số không chỉ nhằm khắc phục những nguy cơ trước mắt mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của hệ thống quản lý bay Việt Nam. Qua đó, VATM hướng tới mục tiêu cao nhất là bảo đảm an toàn tuyệt đối, điều hòa và thông suốt cho hoạt động bay trong vùng trời và các vùng thông báo bay (FIR) được giao quản lý.