Hạ tầng giao thông: Chiến lược mở rộng không gian phát triển, tăng trưởng hai con số

Hạ tầng đi trước, mở rộng không gian phát triển

Hạ tầng giao thông từ lâu được xem là một trong những nền tảng quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội. Một hệ thống giao thông đồng bộ, hiện đại không chỉ giúp kết nối các trung tâm kinh tế, khu công nghiệp, đô thị, cảng biển và cửa khẩu mà còn góp phần giảm chi phí vận chuyển, thúc đẩy lưu thông hàng hóa, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số, yêu cầu phát triển hạ tầng giao thông càng trở nên cấp thiết. Thực tiễn cho thấy, khi một tuyến cao tốc được đưa vào khai thác, giá trị mang lại không chỉ nằm ở thời gian di chuyển được rút ngắn. Các địa phương có thêm điều kiện thu hút đầu tư, hình thành khu công nghiệp, trung tâm dịch vụ, logistics và mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hóa. Những khu vực trước đây gặp khó khăn về kết nối có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và mạng lưới sản xuất.

Dự án cao tốc Hữu Nghị - Chi Lăng. Ảnh: BL

Đặc biệt, các dự án giao thông quy mô lớn còn tạo hiệu ứng lan tỏa tới nhiều ngành kinh tế. Quá trình đầu tư xây dựng thúc đẩy nhu cầu về vật liệu, máy móc, thiết bị, nhân lực và dịch vụ kỹ thuật. Khi công trình hoàn thành, hệ thống kết nối mới tiếp tục tạo điều kiện cho vận tải, thương mại, du lịch, công nghiệp và dịch vụ phát triển.

Bởi vậy, đầu tư hạ tầng giao thông không đơn thuần là chi ngân sách cho những công trình xây dựng, mà còn là đầu tư cho năng lực sản xuất, sức cạnh tranh và dư địa tăng trưởng trong dài hạn.

Trao đổi với PV Đời sống & Pháp luật, ông Mạc Văn Nghiệp, Giám đốc Ban Điều hành Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường cao tốc Chợ Mới - Bắc Kạn (thuộc Ban Quản lý dự án 2, Bộ Xây dựng) nhấn mạnh: "Chúng tôi xác định việc đẩy nhanh tiến độ triển khai Dự án đầu tư xây dựng tuyến Chợ Mới - Bắc Kạn nói riêng và các dự án đầu tư xây dựng hạ tầng giao thông nói chung không chỉ là nhiệm vụ chính trị, chuyên môn của đơn vị mà còn là trách nhiệm đóng góp vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội chung của đất nước, nhất là yêu cầu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn tới. Các dự án hạ tầng khi được triển khai và hoàn thành đúng tiến độ sẽ tạo thêm năng lực kết nối, mở rộng không gian phát triển, thúc đẩy lưu thông hàng hóa, thu hút đầu tư và tạo động lực phát triển cho các ngành, lĩnh vực liên quan".

Ông Mạc Văn Nghiệp, Giám đốc Ban Điều hành Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường cao tốc Chợ Mới - Bắc Kạn (thuộc Ban Quản lý dự án 2, Bộ Xây dựng)

Đối với Dự án đầu tư xây dựng tuyến Chợ Mới - Bắc Kạn khi sớm đưa vào khai thác đồng bộ sẽ  kết nối tuyến cao tốc hướng tâm Hà Nội - Thái Nguyên tạo nên hệ thống giao thông thuận lợi từ vùng đồng bằng sông Hồng, Thủ đô Hà Nội và các cảng biển phía Bắc đến các cửa khẩu của tỉnh Cao Bằng; kết nối vùng phía Bắc tỉnh Thái Nguyên - hồ Ba Bể - Na Hang (Tuyên Quang) và liên kết với các tuyến cao tốc: Tuyên Quang - Hà Giang, Tuyên Quang - Phú Thọ, Nội Bài - Lào Cai; các hệ thống đường địa phương nhằm thúc đẩy lưu thông hàng hóa, hành khách, giảm thời gian vận chuyển, đảm bảo an toàn giao thông… hỗ trợ trực tiếp cho các xã phía Bắc tỉnh Thái Nguyên là vùng đồng bào có điều kiện kinh tế, an sinh xã hội thấp có điều kiện đột phá trong phát triền kinh tế xã hội.

Với nhận thức đó, được sự chỉ đạo sát sao của Lãnh đạo Bộ Xây dựng, Ban Điều hành Dự án đã xác định phải quyết liệt, quyết tâm hơn nữa trong công tác chỉ đạo, điều hành. Chủ động rà soát tiến độ từng hạng mục, đường găng tiền độ cụ thể, bám sát các mốc tiến độ đã đề ra; thống nhất lộ trình, yêu cầu các chủ thể tham gia dự án nghiêm túc triển khai các hạng mục, tập trung nhân lực, máy móc, thiết bị, tổ chức thi công khoa học, tranh thủ điều kiện thuận lợi để đẩy nhanh tiến độ.

Đối với những khó khăn, vướng mắc phát sinh, nhất là về giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu và điều kiện tổ chức thi công, Ban Điều hành đã chủ động nhận diện, báo cáo cụ thể Bộ Xây dựng, UBND tỉnh Thái Nguyên có chỉ đạo, tháo gỡ kịp thời; đồng thời bám sát các Sở, ban, ngành và bám sát chính quyền cơ sở để trực tiếp tháo gỡ các điểm nghẽn, các vướng mắc phát sinh; chủ động xử lý, giải quyết ảnh hưởng dự án đối với nhân dân, tạo sự đồng thuận cao trong cộng đồng dân cư dọc tuyến trong triển khai dự án với quan điểm xuyên suốt là rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn và rõ kết quả.

"Tiến độ phải được kiểm đếm thường xuyên, trách nhiệm của từng đơn vị phải được xác định cụ thể; đồng thời tăng cường kiểm tra hiện trường, kịp thời chấn chỉnh những khâu triển khai chậm hoặc chưa đáp ứng yêu cầu. Chúng tôi cũng xác định đẩy nhanh tiến độ phải đi đôi với bảo đảm chất lượng công trình, an toàn lao động, an toàn giao thông và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư. Không chạy theo tiến độ bằng mọi giá mà phải bảo đảm mỗi công trình khi hoàn thành đều đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, phát huy hiệu quả khai thác lâu dài.

Với quyết tâm cao nhất, chúng tôi sẽ tập trung mọi nguồn lực, nâng cao trách nhiệm của từng cá nhân, chủ thể hợp đồng, phấn đấu hoàn thành các mục tiêu tiến độ đã đề ra. Qua đó, không chỉ bảo đảm hiệu quả của từng dự án mà còn góp phần giải ngân vốn đầu tư, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm và đóng góp thiết thực vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của đất nước", ông Nghiệp nói.

Những năm qua, Việt Nam đã tập trung nguồn lực phát triển nhiều công trình giao thông trọng điểm, từng bước hình thành mạng lưới kết cấu hạ tầng có tính kết nối liên vùng và liên kết quốc gia.

Nổi bật là hệ thống đường bộ cao tốc Bắc - Nam phía Đông, các tuyến cao tốc kết nối vùng, đường vành đai tại Hà Nội và TP. HCM, cùng các dự án cảng biển, sân bay và đường sắt. Đây là những công trình có vai trò quan trọng trong việc tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao năng lực lưu thông hàng hóa và tạo điều kiện phân bổ lại nguồn lực giữa các địa phương.

Cao tốc Quảng Ngãi - Hoài Nhơn với tổng vốn đầu tư hơn 20.400 tỷ đồng, có chiều dài 88km, đi qua địa bàn 2 tỉnh Quảng Ngãi (60,3km) và Gia Lai (27,7km). Đây là dự án lớn nhất trong 12 dự án thành phần cao tốc Bắc - Nam giai đoạn 2021 - 2025. Ảnh: BL

Ở góc độ dài hạn, định hướng phát triển đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, các tuyến đường sắt kết nối cảng biển, cửa khẩu và trung tâm kinh tế cũng mở ra kỳ vọng hình thành những hành lang vận tải có năng lực lớn, góp phần giảm áp lực cho đường bộ và đa dạng hóa phương thức vận chuyển.

Cụ thể, đối với dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, Bộ Xây dựng đã thành lập Ban Chỉ đạo triển khai dự án, đồng thời tích cực thực hiện Nghị quyết số 98/NQ-CP ngày 6/4/2026 của Chính phủ về triển khai nghị quyết của Quốc hội liên quan đến việc tách nội dung bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành các dự án độc lập và điều chỉnh một số nội dung tại các nghị quyết liên quan.

Bộ cũng đã hoàn thành chương trình giới thiệu, lựa chọn nhà thầu tư vấn (Roadshow) và thống nhất chỉ định thầu 4 gói thầu lập báo cáo nghiên cứu khả thi của dự án.

Với dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Bộ Xây dựng tích cực đôn đốc, chỉ đạo các đơn vị triển khai thực hiện đẩy nhanh tiến độ giải quyết các thủ tục liên quan để triển khai Dự án thành phần 2 Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng; tuyến đường sắt Hà Nội - Lạng Sơn và Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái. Đồng thời, tích cực hướng dẫn, chỉ đạo Chủ đầu tư phối hợp với các địa phương trong công tác giải phóng mặt bằng, hỗ trợ, tái định cư...

Điểm đáng chú ý là tư duy phát triển hạ tầng giao thông đang từng bước chuyển từ đầu tư các công trình đơn lẻ sang xây dựng mạng lưới đồng bộ, gắn kết các phương thức vận tải và không gian kinh tế. Đây là điều kiện quan trọng để mỗi công trình phát huy hiệu quả không chỉ trong phạm vi một địa phương mà còn tạo giá trị cho toàn vùng và nền kinh tế.

Chia sẻ tại Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 - 2030, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, Đại hội XIV của Đảng xác lập mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân trên 10%/năm trong giai đoạn 2026 - 2030. Để hiện thực hóa mục tiêu này, hạ tầng giao thông, đặc biệt là hệ thống đường bộ cao tốc, cần tiếp tục được đầu tư phát triển đi trước một bước, tạo không gian phát triển mới, kết nối các vùng miền, rút ngắn khoảng cách, giảm chi phí logistics và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong 25 năm qua, hệ thống đường cao tốc đã được Nhà nước quan tâm đầu tư, từ chỗ Nhà nước gánh vác toàn bộ, chuyển sang sự tham gia của các doanh nghiệp nhà nước, tiến tới đầu tư công giữ vai trò dẫn dắt, kết hợp đầu tư PPP và hiện nay là đẩy mạnh đầu tư PPP, gắn chặt với phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương.

Đến nay, cả nước đã đưa vào khai thác 3.345km đường bộ cao tốc, vượt mục tiêu 3.000km của giai đoạn 2021 - 2025; đồng thời đang tích cực triển khai thi công 1.252km. Đặc biệt, tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông dài hơn 2.000km, từ Lạng Sơn đến Cà Mau, đã cơ bản được nối thông, hình thành trục giao thông xương sống hiện đại, liền mạch.

Từ kết nối giao thông đến nâng cao năng lực cạnh tranh

Một trong những tác động quan trọng nhất của hạ tầng giao thông đối với tăng trưởng kinh tế là khả năng giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Đối với nền kinh tế Việt Nam, năng lực vận tải và logistics có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa trên thị trường trong nước và quốc tế. Khi hệ thống giao thông thiếu đồng bộ, thời gian vận chuyển kéo dài, chi phí trung chuyển tăng cao, doanh nghiệp phải dành thêm nguồn lực cho hoạt động vận tải thay vì tập trung vào sản xuất, đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm.

Ngược lại, khi các tuyến cao tốc, cảng biển, sân bay, đường sắt và trung tâm logistics được kết nối hiệu quả, hàng hóa có thể lưu thông nhanh hơn, giảm thời gian chờ đợi và tối ưu chi phí vận chuyển. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các ngành xuất khẩu, nông nghiệp, công nghiệp chế biến và sản xuất quy mô lớn.

Dự án đường cao tốc Chợ Mới - Bắc Kạn có vai trò quan trọng kết nối các tỉnh miền núi phía bắc với Thủ đô Hà Nội

Không chỉ vậy, hạ tầng giao thông còn tác động đến quyết định lựa chọn địa điểm đầu tư của doanh nghiệp. Một địa phương có khả năng kết nối thuận lợi với cảng biển, sân bay, cửa khẩu và các trung tâm tiêu thụ thường có lợi thế hơn trong thu hút các dự án công nghiệp, thương mại và dịch vụ.

Từ đó, những tuyến giao thông mới có thể tạo ra các cực tăng trưởng mới, thúc đẩy hình thành chuỗi đô thị, khu công nghiệp, trung tâm logistics và dịch vụ dọc theo các hành lang kinh tế.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng không phải cứ đầu tư thêm đường sá là tự động tạo ra tăng trưởng. Hiệu quả kinh tế chỉ được phát huy khi hạ tầng giao thông được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển vùng, quy hoạch đô thị, công nghiệp, thương mại và logistics. Nếu thiếu sự kết nối với các trung tâm sản xuất, cảng biển, sân bay và hệ thống phân phối, công trình dù có quy mô lớn cũng khó phát huy hết công suất và giá trị đầu tư.

Để hạ tầng giao thông thực sự trở thành động lực cho mục tiêu tăng trưởng hai con số, yêu cầu đặt ra không chỉ là đẩy nhanh tiến độ xây dựng các dự án mà còn phải bảo đảm tính đồng bộ, hiệu quả và khả năng khai thác lâu dài.

Trước hết, cần tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho những công trình có tính chiến lược, khả năng kết nối liên vùng và sức lan tỏa lớn. Việc lựa chọn dự án cần dựa trên nhu cầu thực tế, hiệu quả kinh tế - xã hội và khả năng kết nối với mạng lưới hạ tầng hiện hữu, tránh đầu tư dàn trải hoặc thiếu đồng bộ.

Cùng với đó, cần đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, phát huy vai trò của khu vực tư nhân thông qua các hình thức hợp tác công tư. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, hoàn thiện thể chế, quy hoạch và đầu tư những hạng mục nền tảng; doanh nghiệp tư nhân có thể tham gia sâu hơn vào phát triển, vận hành và khai thác các công trình phù hợp.

Một yêu cầu quan trọng khác là gắn đầu tư giao thông với phát triển logistics, công nghiệp và đô thị. Hệ thống đường bộ cần được kết nối hiệu quả với cảng biển, sân bay, đường sắt, các trung tâm phân phối và khu sản xuất. Đây là cách chuyển lợi thế về hạ tầng thành lợi thế thực chất về năng suất và năng lực cạnh tranh.

Đồng thời, cần chú trọng chất lượng công trình, công tác quản lý, vận hành và bảo trì sau đầu tư. Mỗi dự án sử dụng nguồn lực lớn của Nhà nước và xã hội phải được kiểm soát chặt chẽ về tiến độ, chất lượng, chi phí và hiệu quả khai thác.

Có thể thấy, hạ tầng giao thông đang đứng trước cơ hội trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới. Nhưng để biến những con đường, cây cầu và sân bay thành sức bật tăng trưởng, cần một tư duy phát triển tổng thể: Đầu tư có trọng tâm, kết nối có chiến lược, khai thác có hiệu quả và quản lý bằng tầm nhìn dài hạn.

Mục tiêu tăng trưởng hai con số vì thế không chỉ đặt ra yêu cầu xây dựng nhanh hơn, nhiều hơn, mà quan trọng hơn là phải tạo dựng được hệ thống hạ tầng có khả năng mở đường cho sản xuất, kinh doanh, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.