Vụ nghệ sĩ Lê Giang tố ê-kíp sản xuất MV "Come My Way" đạo nhái: Ca sĩ Sơn Tùng M-TP liệu có vô can?

Tranh cãi quanh MV "Come My Way" hiện vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Sau thời gian im lặng, mới đây nghệ sĩ thị giác Lê Giang chính thức lên tiếng thông qua trang cá nhân.

Theo đó, cô khẳng định lời xin lỗi từ phía ê-kíp của Sơn Tùng là thiếu tôn trọng và không đúng bản chất sự việc sử dụng tác phẩm mà không xin phép. Ê-kíp sản xuất cũng không có động thái chịu trách nhiệm cụ thể về việc xâm phạm quyền tác giả của nghệ sĩ theo Luật Sở hữu trí tuệ.

Nữ nghệ sĩ bày tỏ sự thất vọng khi thành quả lao động nghệ thuật của mình bị sử dụng mà không có sự đồng thuận. Cô nhấn mạnh Tàn chỉ không đơn thuần là tác phẩm sắp đặt, mà là kết quả của quá trình nghiên cứu thực địa kéo dài tại các di tích vùng châu thổ sông Hồng, với sự tham gia của nhiều kiến trúc sư, nhà nghiên cứu liên ngành cùng sự hỗ trợ từ các tổ chức văn hóa, nghệ thuật quốc tế, theo Tiền Phong. 

Ngoài ra, chủ sở hữu của bản MV (được cho là Sơn Tùng) có sử dụng hình ảnh tác phẩm của cô vẫn chưa liên hệ để thực hiện các nghĩa vụ khi sử dụng tác phẩm do cô là chủ sở hữu.

"Tôi thực sự thất vọng và cảm thấy lao động nghệ thuật của mình bị xúc phạm trước cách giải quyết sự việc từ các bên liên quan", Lê Giang chia sẻ và cho biết thêm những ngày qua, cô phải đối diện với những công kích cá nhân và hành vi hạ thấp uy tín trên mạng xã hội sau khi sự việc được đưa ra công khai.

Vì sao nạn nhân thành người bị công kích?

Theo Tạp chí Tri thức, lý giải nguyên nhân việc Lê Giang - từ một người cần được bảo vệ và ủng hộ lại bỗng nhiên trở thành đối tượng công kích từ dân mạng, Thạc sĩ Lê Thị Khuyên, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực Khoa học Xã hội, tốt nghiệp Thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học Giáo dục tại Đại học Sydney, Australia, hiện là giảng viên ngành Tâm lý của Đại học Hoa Sen (TP.HCM) cho biết có bốn nguyên nhân dẫn đến hiện tượng nói trên.

Đầu tiên là xuất phát từ tâm lý bảo vệ thần tượng. Với các nghệ sĩ đại chúng có lượng fan lớn, một bộ phận người hâm mộ có xu hướng đồng nhất việc phê bình sản phẩm với việc tấn công cá nhân thần tượng. Khi đó, người nêu vấn đề bản quyền dễ bị xem như “đối thủ” của thần tượng, dù thực chất cô đang nói về quyền tác giả và quy trình xin phép.

Thứ hai, khoảng cách nhận thức giữa nghệ thuật thị giác và văn hóa đại chúng. Nhiều người có thể nhìn một tác phẩm sắp đặt và nghĩ rằng đó chỉ là “bối cảnh”, “mảng tường”, “phù điêu”, hoặc “chất liệu văn hóa chung”.

Tuy nhiên, trong nghệ thuật đương đại, cách tổ chức không gian, cấu kiện, vật liệu, bố cục, ký ức địa phương và ngôn ngữ tạo hình đều có thể là lao động sáng tạo rất cụ thể. Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (World Intellectual Property Organization - WIPO) cũng nhấn mạnh bản quyền bảo vệ hình thức biểu đạt, không bảo vệ ý tưởng trừu tượng.

Do đó, điểm cần tranh luận không phải là “ai sở hữu văn hóa truyền thống”, mà là liệu một biểu đạt cụ thể có bị sao chép, tái tạo hoặc sử dụng trong sản phẩm thương mại mà chưa xin phép hay không.

Thứ ba là sự mơ hồ giữa “tham khảo”, “lấy cảm hứng” và “chiếm dụng”. Microwave Soups đã thừa nhận có tham khảo ngôn ngữ tạo hình mảnh phù điêu từ tác phẩm của Lê Giang nhưng chưa xin phép hoặc trao đổi từ đầu.

Chính cách gọi là “tham khảo” có thể khiến một bộ phận công chúng nghĩ vụ việc nhẹ hơn, trong khi phía Lê Giang cho rằng bản chất là sử dụng tác phẩm không xin phép. Sự khác biệt trong cách gọi tên này tạo ra vùng xám để dư luận tranh cãi và công kích.

Cuối cùng, định kiến với người lên tiếng trong các tranh chấp quyền lực không cân xứng. Khi một cá nhân ít nổi tiếng hơn đối đầu với một thương hiệu giải trí lớn, họ dễ bị gán động cơ như “muốn nổi tiếng”, “ăn theo”, “làm màu”.

Theo Thạc sĩ Lê Thị Khuyên, đây là phản xạ xã hội nguy hiểm, vì nó làm yếu đi quyền chính đáng của nghệ sĩ trong việc bảo vệ tác phẩm, nhất là các nghệ sĩ trẻ hoặc nghệ sĩ độc lập không có nguồn lực pháp lý và truyền thông mạnh.

"Khi một nghệ sĩ cá nhân lên tiếng trước một ê-kíp lớn và một ngôi sao có cộng đồng người hâm mộ đông đảo, cán cân truyền thông thường không cân bằng. Người lên tiếng có thể nhanh chóng bị đặt vào vị trí “gây rắc rối”, “làm lớn chuyện”, hoặc “dựa hơi người nổi tiếng”, thay vì được nhìn nhận trước tiên như một chủ thể có quyền bảo vệ tác phẩm của mình. Đây là một dạng đảo chiều nạn nhân khá phổ biến trong các khủng hoảng văn hóa đại chúng", Thạc sĩ chia sẻ.

Theo chuyên gia, việc nghệ sĩ Lê Giang bị công kích cá nhân và hành vi hạ thấp uy tín trên mạng xã hội sau khi sự việc được đưa ra công khai, sẽ để lại tổn thương tinh thần rất lớn và thiệt hại danh tiếng.

"Điểm đáng lo nhất là hiệu ứng im lặng. Nếu một nghệ sĩ lên tiếng bảo vệ tác phẩm mà bị cộng đồng mạng tấn công, những nghệ sĩ khác - đặc biệt là nghệ sĩ trẻ, nghệ sĩ độc lập - có thể chọn im lặng trong các vụ tương tự. Khi đó, thị trường sáng tạo hình thành một chuẩn lệch: bên có quyền lực truyền thông lớn có thể sử dụng chất xám của bên yếu hơn, còn bên yếu hơn ngại lên tiếng vì sợ bị tấn công", Thạc sĩ Lê Thị Khuyên nhìn nhận.

Cần được nhìn nhận thận trọng dựa trên vai trò thực tế 

Liên quan đến trách nhiệm của ca sĩ Sơn Tùng M-TP và M-TP Talent trong vụ việc, theo VietNamNet, luật sư Hoàng Hà - Đoàn Luật sư TPHCM cho rằng vấn đề này cần được nhìn nhận thận trọng dựa trên vai trò thực tế của nam ca sĩ trong dự án này. 

Trước hết, trách nhiệm chính thuộc về tổ chức và cá nhân đã thiết kế, sao chép, dựng bối cảnh, sản xuất MV và chủ thể đang sở hữu, phát hành, khai thác thương mại MV.

Nếu Sơn Tùng M-TP chỉ là người biểu diễn, không tham gia lựa chọn bối cảnh, thiết kế mỹ thuật, sản xuất hình ảnh, không là chủ sở hữu hoặc đơn vị khai thác MV thì không mặc nhiên quy trách nhiệm pháp lý cho anh về hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Tuy nhiên, nếu Sơn Tùng M-TP hoặc pháp nhân gắn với anh là chủ sở hữu MV, nhà sản xuất, bên đặt hàng sản xuất, bên phê duyệt sản phẩm cuối cùng hoặc bên đang khai thác doanh thu từ MV thì trách nhiệm có thể phát sinh ở tư cách chủ thể sử dụng tác phẩm.

Theo Điều 19, Điều 20 và Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 SĐ, BS 2025, việc sao chép, làm tác phẩm phái sinh, sử dụng hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng mà không được phép chủ sở hữu quyền tác giả có thể là hành vi xâm phạm.

Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan cũng yêu cầu xem xét yếu tố xâm phạm trên cơ sở so sánh phần thể hiện sáng tạo của tác phẩm gốc với sản phẩm bị nghi xâm phạm. 

Về chế tài, chủ thể vi phạm có thể bị yêu cầu xin lỗi, cải chính, chấm dứt sử dụng, gỡ bỏ nội dung vi phạm, bồi thường thiệt hại theo cơ chế dân sự.

Về hành chính, Nghị định 341/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan; trường hợp cố ý xâm phạm ở quy mô thương mại và đạt ngưỡng luật định còn có thể xem xét Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015. 

Vì vậy, với vụ việc liên quan ca sĩ Sơn Tùng M-TP, điểm mấu chốt cần làm rõ anh là ca sĩ biểu diễn đơn thuần hay đồng thời là chủ thể sản xuất, sở hữu, phê duyệt và khai thác MV. Không nên quy kết cá nhân khi chưa có hồ sơ hợp đồng và chứng cứ về vai trò cụ thể.

"Quan điểm của tôi là không nên dùng hai chữ 'nạn nhân' hoặc 'đồng phạm' theo cách gọi của cư dân mạng. Pháp luật không kết luận dựa trên độ nổi tiếng, thiện cảm hay sức ép dư luận. Phải nhìn vào vai trò cụ thể của Sơn Tùng M-TP trong quá trình sản xuất, sở hữu và khai thác MV", luật sư Hoàng Hà nhận định.