Sai lầm trong kiểm soát đái tháo đường thai kỳ: Đừng chỉ dặn mẹ bầu ăn bớt ngọt

Đường huyết tăng âm thầm, nguy cơ cho cả mẹ và bé

Bộ Y tế vừa qua tổ chức Lễ phát động Tuần lễ Làm mẹ an toàn năm 2026, với chủ đề "Kiểm soát đường huyết thai kỳ - Mẹ an tâm, con khỏe mạnh". Thông qua chủ đề năm nay, Bộ Y tế kêu gọi phụ nữ mang thai, gia đình và cộng đồng chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và quản lý đái tháo đường thai kỳ, góp phần giảm nguy cơ biến chứng trong thai kỳ, khi sinh và sau sinh, đồng thời bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và trẻ ngay từ những ngày đầu đời.

Theo các chuyên gia y tế lĩnh vực sản phụ khoa, đái tháo đường thai kỳ đang có xu hướng gia tăng tại Việt Nam. Một số khảo sát tại các bệnh viện chuyên khoa sản cho thấy tỷ lệ phát hiện bệnh đã tăng từ khoảng 3–4% trong giai đoạn 2001–2004 lên khoảng 20% những năm gần đây ở nhóm thai phụ được sàng lọc.

Theo BS CKII Dương Minh Tuấn, Trung tâm Nội tiết và Chuyển hóa, Bệnh viện Bạch Mai, trong thai kỳ, những thay đổi nội tiết khiến cơ thể người mẹ sử dụng insulin kém hiệu quả hơn. Nếu tuyến tụy không tăng tiết insulin đủ đáp ứng nhu cầu, đường huyết sẽ tăng.

Do đó, đái tháo đường thai kỳ không đơn giản chỉ do mẹ ăn quá nhiều đồ ngọt. Bệnh cũng thường không gây triệu chứng rõ ràng. Người mẹ vẫn có thể ăn ngon, ngủ tốt, không khát nhiều và cảm thấy hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, cảm giác khỏe mạnh không đồng nghĩa đường huyết đang an toàn.

Với người mẹ, bệnh làm tăng nguy cơ tiền sản giật, tình trạng tăng huyết áp trong thai kỳ có thể gây tổn thương cơ quan, đe dọa sức khỏe của mẹ và con. Thai phát triển quá lớn cũng khiến cuộc sinh khó khăn hơn, làm tăng khả năng phải mổ lấy thai.

Đáng chú ý, phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ phát triển đái tháo đường típ 2 cao hơn trong tương lai, ngay cả khi đường huyết trở về bình thường sau sinh.

Với em bé, khi đường huyết của mẹ tăng, glucose qua nhau thai khiến tuyến tụy thai nhi tăng tiết insulin, thúc đẩy tích mỡ và làm thai phát triển lớn hơn mức phù hợp với tuổi thai. Thai to làm tăng nguy cơ kẹt vai, chấn thương khi sinh.

Sau khi chào đời, nguồn glucose từ mẹ ngừng cung cấp nhưng insulin của trẻ có thể vẫn ở mức cao, dẫn đến hạ đường huyết sơ sinh. Vì vậy, trẻ trông bụ bẫm vẫn có thể cần được theo dõi, điều trị ngay sau sinh.

Bệnh còn liên quan đến nguy cơ sinh non, suy hô hấp và nhu cầu chăm sóc sơ sinh. Tuy nhiên, đây là những nguy cơ gia tăng, không có nghĩa mọi trẻ đều gặp biến chứng. Mức độ nguy cơ phụ thuộc tình trạng đường huyết và chất lượng chăm sóc.

Các chuyên gia cảnh báo đừng chủ quan với đái tháo đường thai kỳ dù mẹ bầu vẫn khỏe mạnh. Ảnh minh họa/Lê Liên

Kiêng ngọt thôi chưa đủ, cần theo dõi đường huyết

Theo BS CKII Dương Minh Tuấn, ngay cả khi chưa cần dùng thuốc, mẹ bầu vẫn phải có kế hoạch theo dõi cụ thể.

Trước hết, cần được hướng dẫn chế độ ăn phù hợp, từ lựa chọn thực phẩm, khẩu phần đến phân bố các bữa ăn. Mẹ bầu nên hạn chế nước ngọt, trà sữa, nước ép và thực phẩm nhiều đường; ưu tiên tinh bột giàu chất xơ, kết hợp rau xanh, chất đạm và chất béo phù hợp.

Không nên nhịn ăn, bỏ bữa hoặc cắt gần hết tinh bột để hạ đường huyết, bởi có thể khiến khẩu phần thiếu năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho thai kỳ.

Bên cạnh dinh dưỡng, vận động đều đặn cũng là một phần điều trị. Khi không có chống chỉ định sản khoa, mẹ bầu có thể đi bộ hoặc lựa chọn hoạt động phù hợp, hướng tới khoảng 150 phút vận động mức độ vừa mỗi tuần theo hướng dẫn của bác sĩ.

Việc đo đường huyết giúp đánh giá hiệu quả điều chỉnh chế độ ăn và vận động. Ban đầu, lịch theo dõi thường là đo lúc đói buổi sáng và sau ba bữa ăn chính, khoảng 4 lần mỗi ngày. Các chỉ số cần được ghi lại để bác sĩ xem xét, điều chỉnh kế hoạch điều trị.

Mục tiêu đường huyết thường dùng trong hướng dẫn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) là dưới 5,3 mmol/L lúc đói; dưới 7,8 mmol/L sau ăn 1 giờ hoặc dưới 6,7 mmol/L sau ăn 2 giờ. Đây là mục tiêu theo dõi điều trị, không phải ngưỡng chẩn đoán. Mẹ bầu cần được bác sĩ thống nhất mục tiêu phù hợp.

Khi chế độ ăn và vận động chưa giúp đạt mục tiêu, bác sĩ có thể chỉ định thuốc. Insulin được ưu tiên trong nhiều hướng dẫn khi cần điều trị bằng thuốc. Metformin cũng có thể được cân nhắc trong một số trường hợp, nhưng cần đánh giá lợi ích, nguy cơ và chỉ định chuyên khoa. Người bệnh không tự mua thuốc hoặc dùng lại đơn của người khác.

Sinh xong vẫn cần kiểm tra đường huyết

"Theo dõi đường huyết phải đi cùng đánh giá sự phát triển của thai nhi. Thời điểm và tần suất theo dõi thai, thời điểm sinh cần được cá thể hóa theo tình trạng của mẹ và bé. Sau sinh, phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ nên thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75 g, đo glucose lúc đói và sau 2 giờ, vào khoảng 4-12 tuần sau sinh. Ngay cả khi kết quả bình thường, người mẹ vẫn cần sàng lọc tiền đái tháo đường và đái tháo đường mỗi 1-3 năm, tùy yếu tố nguy cơ.

Với những phụ nữ chưa được chẩn đoán, mốc sàng lọc thường quy là tuần 24-28 của thai kỳ. Người có yếu tố nguy cơ cần được đánh giá sớm ngay từ lần khám thai đầu tiên và sàng lọc lại theo hướng dẫn của bác sĩ", BS Tuấn cho hay.

BS CKII Dương Minh Tuấn, Trung tâm Nội tiết và Chuyển hóa, Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: BSCC

BS CKII Dương Minh Tuấn khuyến cáo, sau mỗi buổi khám, mẹ bầu cần nắm rõ ba vấn đề: Ăn uống thế nào, đo đường huyết lúc nào và mục tiêu bao nhiêu, khi nào cần liên hệ bác sĩ để điều chỉnh.

"Gia đình có thể đồng hành bằng cách cùng chuẩn bị bữa ăn phù hợp, hỗ trợ đo đường huyết và tái khám đúng lịch. Kiểm soát đái tháo đường thai kỳ không chỉ là kiêng đồ ngọt mà cần một kế hoạch chăm sóc xuyên suốt từ khi mang thai đến sau sinh, giúp bảo vệ sức khỏe lâu dài của cả mẹ và con", BS Tuấn nói.