Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm – Bài 3: "Không chỉ xử lý “phần ngọn” khi đã xảy ra hậu quả"
(DS&PL) -
“Công tác kiểm soát phải được thực hiện sớm, quyết liệt và chặt chẽ hơn ngay từ khâu sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng. Không chỉ xử lý phần "ngọn" khi đã xảy ra hậu quả”, chuyên gia nêu quan điểm.
LTS: Hàng loạt vụ ngộ độc, phát hiện thực phẩm giả, thực phẩm bẩn thời gian qua tiếp tục gióng lên hồi chuông về câu chuyện an toàn thực phẩm. Sau hơn 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm đang được đề xuất sửa đổi trong bối cảnh nhiều bất cập về quản lý, hậu kiểm và kiểm soát thực phẩm online bộc lộ rõ. Tuyến bài Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm - Bảo vệ người dân khỏi “ma trận” thực phẩm bẩn của Đời sống & Pháp luật ghi nhận thực trạng, phân tích những “lỗ hổng” pháp lý và phản ánh các góc nhìn đa chiều nhằm đóng góp những ý kiến phân tích, góp ý, hướng tới một dự án luật sửa đổi toàn diện, đầy đủ, phù hợp với giai đoạn phát triển mới, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ tốt hơn nữa sức khỏe cộng đồng.
Kiểm soát thực phẩm theo toàn bộ chuỗi sản xuất
Trong bối cảnh hàng loạt vụ thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng liên tiếp bị phát hiện thời gian qua, yêu cầu sửa đổi Luật An toàn thực phẩm đang nhận được sự quan tâm lớn từ dư luận.
Theo nhiều chuyên gia, bên cạnh những điểm tích cực mà Luật An toàn thực phẩm đã phát huy thời gian qua, việc hoàn thiện hành lang pháp lý, sửa đổi Luật An toàn thực phẩm là vấn đề cấp thiếp được đặt ra.
Hướng tới hành lanh pháp lý toàn diện, quản lý các phương thức kinh doanh mới, như thương mại điện tử, kinh doanh từ quy mô lớn đến nhỏ lẻ vv... . Điều quan tọng là phải kiểm soát thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng, bảo đảm truy xuất được nguồn gốc từ khâu sản xuất đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.
Trao đổi với phóng viên Đời sống và Pháp luật, PGS.TS. Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho biết, hiện nay thực tế một số quy định trong Luật An toàn thực phẩm đã không còn phù hợp với thời điểm hiện tại, nhất là trong bối cảnh thương mại điện tử ngày càng phát triển. Việc kiểm soát thực phẩm bán online, thực phẩm chức năng quảng cáo tràn lan trên mạng xã hội đang là một khoảng trống lớn.
Ngoài ra, vẫn có sự chồng chéo trong Luật về lĩnh vực quản lý an toàn thực phẩm. Đó là việc một vấn đề có đến ba bộ Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, và Bộ Công Thương quản lý.
“Quan trọng nhất vẫn là khâu thực thi, bởi các quy định của luật hiện hành về cơ bản đã tương đối đầy đủ. Vấn đề là phải tăng cường thanh tra, kiểm tra thường xuyên, đồng thời kiểm soát chặt chẽ ngay từ đầu nguồn để hạn chế vi phạm”, bà An nhận định.
Theo bà, nếu chỉ tập trung xử lý ở khâu lưu thông thì sẽ rất khó kiểm soát tận gốc. Trong khi đó, thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng hay sản phẩm không bảo đảm an toàn hoàn toàn có thể được ngăn chặn từ sớm nếu có cơ chế giám sát hiệu quả từ quá trình sản xuất.
Đồng quan điểm TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, ngộ độc thực phẩm hiện vẫn là nhóm bệnh lý chiếm tỷ lệ hàng đầu tại trung tâm.
“Ngày nào chúng tôi cũng tiếp nhận bệnh nhân cấp cứu vì ngộ độc thực phẩm. Dù nguyên nhân và hình thức có thay đổi theo thời gian nhưng số ca mắc không giảm, thậm chí ngày càng phức tạp và khó kiểm soát hơn”, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nói.
BS Nguyên thăm khám cho bệnh nhân đang điều trị tại Trung tâm Chống độc. Ảnh: BSCC
Theo vị chuyên gia, thực tế cho thấy nhiều vụ ngộ độc tập thể quy mô lớn vẫn xảy ra tại các khu công nghiệp, trường học, bếp ăn tập thể. Điều này phản ánh những lỗ hổng trong công tác bảo đảm an toàn thực phẩm ở các môi trường tập trung đông người.
Ở góc độ chuyên môn, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho biết, nguyên nhân gây ngộ độc thực phẩm hiện nay chủ yếu đến từ ba nhóm.
Đầu tiên là nhóm vi sinh vật như vi khuẩn, virus, ký sinh trùng và độc tố của vi khuẩn. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất tại Việt Nam do điều kiện vệ sinh ở nhiều nơi còn hạn chế. Các loại vi khuẩn như Salmonella, E.coli, Shigella… có thể lây truyền qua thực phẩm bị ô nhiễm trong quá trình chăn nuôi, giết mổ, chế biến hoặc bảo quản.
“Nhiều trường hợp thực phẩm không được nấu chín kỹ hoặc xảy ra nhiễm chéo tại bếp ăn khiến vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể, gây nhiễm trùng nặng. Ngay cả việc nuôi thú cưng nhưng không bảo đảm vệ sinh khi chế biến thức ăn cũng là nguy cơ mới cần được lưu ý”, ông nói.
Bên cạnh đó là nguy cơ từ các độc tố tự nhiên trong động, thực vật. Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, thời gian gần đây xuất hiện xu hướng tìm kiếm các món ăn “độc, lạ, hiếm”, tiềm ẩn rất nhiều rủi ro.
“Nhiều sinh vật chưa từng được kiểm chứng an toàn làm thực phẩm nhưng vẫn bị sử dụng. Trong khi đó, con người chưa có kinh nghiệm chế biến để loại bỏ độc tố. Người dân chỉ nên sử dụng những thực phẩm đã được chứng minh an toàn qua nhiều năm”, vị chuyên gia khuyến cáo.
Đáng lo ngại hơn cả là nhóm nguy cơ từ hóa chất trong thực phẩm. Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, hiện có hàng triệu loại hóa chất được sử dụng trong chuỗi thực phẩm, từ thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất nông nghiệp cho tới phụ gia, chất bảo quản.
Khác với các vụ ngộ độc cấp tính dễ nhận biết trước đây, hiện nhiều hóa chất có thể gây độc mãn tính, âm thầm dẫn tới ung thư, đột biến gene hoặc rối loạn nội tiết sau nhiều năm tích tụ trong cơ thể.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai.
“Việc kiểm soát các hóa chất mới cực kỳ khó khăn, đòi hỏi thiết bị hiện đại và đội ngũ chuyên gia chuyên sâu. Trong khi số lượng hóa chất trôi nổi là quá lớn, gần như không thể kiểm soát hết bằng xét nghiệm”, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhận định.
Theo ông, nhiều bệnh lý như suy thận, viêm gan không rõ nguyên nhân hiện nay thực chất có thể liên quan trực tiếp đến thực phẩm và đồ uống không an toàn.
Từ thực tế điều trị, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho rằng việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm cần theo hướng mạnh tay hơn, không chỉ xử lý “phần ngọn” khi xảy ra hậu quả.
“Không thể chờ người dân nhập viện rồi mới đi tìm nguyên nhân. Công tác kiểm soát phải được thực hiện sớm, quyết liệt và chặt chẽ hơn ngay từ khâu sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng”, ông nhấn mạnh.
Cần sự vào cuộc quyết liệt của cơ quan quản lý
TS Trung Nguyên cũng đề xuất cần tăng chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng về an toàn thực phẩm, thậm chí xử lý hình sự ở mức cao với các trường hợp gây hậu quả lớn.
“Luật pháp phải đủ nghiêm để người sản xuất, kinh doanh không dám vi phạm. Việc thanh tra, kiểm tra cần được thực hiện đột xuất, không báo trước để đảm bảo khách quan”, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh.
Ngoài ra, ông cho rằng việc sửa luật cũng cần gắn trách nhiệm cụ thể cho từng cá nhân, đơn vị quản lý nhằm tránh tình trạng buông lỏng hoặc chồng chéo trách nhiệm như hiện nay.
Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, trong bối cảnh đời sống người dân đã được nâng lên, mục tiêu hiện nay không chỉ là “ăn no” mà phải hướng tới “ăn sạch, ăn an toàn”.
Người dân nên ưu tiên lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, hạn chế sử dụng các sản phẩm trôi nổi, đặc biệt là thực phẩm bán qua mạng chưa được kiểm chứng chất lượng.
“Chỉ khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa quản lý nhà nước nghiêm minh và ý thức tự giác của người dân thì vấn đề mất an toàn thực phẩm mới có thể được cải thiện”, BS Nguyên nói.
PGS.TS. Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng. Ảnh: Đại biểu Nhân dân
Bổ sung thêm ý kiến, PGS.TS. Bùi Thị An cho rằng cần nhìn nhận đây là vấn đề nghiêm trọng. Bà nhấn mạnh, thực phẩm giả là hành vi không thể chấp nhận bởi tác động trực tiếp đến sức khỏe người dân. Do đó, không phải chỉ cần đưa ra giải pháp trong Luật An toàn thực phẩm, mà các cơ quan quản lý phải thực sự vào cuộc quyết liệt.
Để nâng cao hiệu quả quản lý trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, bà đề xuất cần xây dựng các giải pháp mang tính tổng thể. Trọng tâm là quản lý theo chuỗi, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chặt chẽ từ khâu sản xuất, chế biến đến khi sản phẩm được đưa ra thị trường, qua đó góp phần bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và xây dựng thị trường thực phẩm minh bạch, an toàn.
Thống nhất một đầu mối quản lý về an toàn thực phẩm
Chủ trì cuộc họp với các bộ, ngành về dự thảo Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương hôm 1/6, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho hay: việc hoàn thiện tổ chức bộ máy phải đặt trong tổng thể đổi mới hệ thống chính trị, bảo đảm tinh gọn, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả.
Đặc biệt, việc thống nhất một đầu mối nhằm giao một cơ quan chịu trách nhiệm chính trong tham mưu, điều phối và tổ chức thực hiện, nhưng các bộ, ngành liên quan vẫn phải thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ thuộc thẩm quyền của mình.
"Bộ Y tế là cơ quan chịu trách nhiệm chính, nhưng các bộ, ngành vẫn phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo chức năng, nhiệm vụ được giao", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.
