Sửa đổi, bổ sung Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Gỡ điểm nghẽn để bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 là hành lang pháp lý quan trọng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân trong các lĩnh vực hành chính, tố tụng và thi hành án.

Sau 8 năm tổ chức thi hành, công tác bồi thường nhà nước đã đạt được nhiều kết quả tích cực, khẳng định vai trò, sứ mệnh của Luật trong việc bảo đảm quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức bị ảnh hưởng bởi hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ.

Tuy nhiên, trước chủ trương đẩy mạnh việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 cũng đã bộc lộ những hạn chế, một số quy định chưa đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác bồi thường nhà nước.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những điểm nghẽn, bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong quá trình thực thi công vụ, củng cố niềm tin xã hội và khẳng định quyết tâm xây dựng một Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân.

Liên quan đến nội dung này, PV ĐS&PL đã có cuộc phỏng vấn ông Nguyễn Ngọc Vũ –  Phó Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường Nhà nước, Bộ Tư pháp.

ĐS&PL: Thưa ông, sau nhiều năm thi hành, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 đã góp phần bảo vệ quyền lợi của người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều vướng mắc, bất cập. Theo ông, đâu là những "điểm nghẽn" lớn nhất khiến việc sửa đổi Luật lần này trở nên cấp thiết?

Ông Nguyễn Ngọc Vũ: Có thể nói, sau gần 8 năm thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, công tác bồi thường nhà nước ngày càng đi vào nền nếp, đồng bộ và hiệu quả, từ hoạt động quản lý nhà nước, giải quyết yêu cầu bồi thường đến xem xét trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ gây thiệt hại. Việc ban hành và tổ chức thực hiện Luật này đã góp phần khẳng định trách nhiệm của Nhà nước với người dân, doanh nghiệp, giúp củng cố niềm tin của Nhân dân vào chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, từ đó góp phần vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Tuy nhiên, trước chủ trương đẩy mạnh việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước cũng đã bộc lộ những hạn chế, như quy định về yêu cầu bồi thường còn nặng về hồ sơ, giấy tờ, chưa thực sự thuận lợi cho người yêu cầu bồi thường trong bối cảnh hiện nay, hay quy định về thương lượng việc bồi thường, công nhận kết quả thương lượng vẫn còn bất cập.

Bên cạnh đó, Luật chưa thể chế được chủ trương của Đảng trong việc bảo vệ, gây thiệt hại cho người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc người thân trong lĩnh vực bồi thường của Nhà nước.

Ngoài ra, thực tiễn một số hành vi trái pháp luật tuy nằm trong nhóm lĩnh vực được bồi thường nhưng chưa được liệt kê cụ thể dẫn tới người bị thiệt hại không được bồi thường.

Cuối cùng, thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp, một số quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước cũng không còn phù hợp, cần rà soát, sửa đổi, bổ sung đảm bảo đồng bộ, thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành.

ĐS&PL: Một trong những vấn đề được quan tâm là quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đối với trường hợp đã có quy định mới, hoặc thực tiễn đã phát sinh nhưng trong Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 chưa có nội dung này, vậy xin ông cho biết dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 sẽ khắc phục vấn đề này như thế nào?

Ông Nguyễn Ngọc Vũ: Thứ nhất, ngày 17/01/2025, Bộ Chính trị ban hành Quy định số 231/QĐ-TW về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, trong đó tại điểm 1.3 khoản 1 Điều 5 quy định người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực có quyền “Được bồi thường theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước khi cơ quan có thẩm quyền không áp dụng biện pháp bảo vệ hoặc áp dụng không kịp thời gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, tài sản, tinh thần của người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc người thân”. 

Để thể chế hóa quy định này của Đảng, dự thảo Luật đã bổ sung tại quy định về phạm vi Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trường hợp Nhà nước có trách nhiệm bồi thường khi có hành vi không áp dụng hoặc áp dụng không kịp thời, không đúng biện pháp bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân theo quy định của pháp luật.

Thứ hai, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện nay đang quy định về phạm vi Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo hướng liệt kê cụ thể các trường hợp được bồi thường trong từng lĩnh vực: quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án. Tuy nhiên, trong thực tiễn, một số trường hợp như đã nói ở trên, tuy thuộc phạm vi bồi thường đã được Luật quy định nhưng không được liệt kê thì không được bồi thường, chẳng hạn như: (i) Hành vi “hủy bỏ” và “thu hồi” giấy phép hoặc các giấy tờ có giá trị tương tự như giấy phép là các hành vi khác nhau, nhưng khi các hành vi này trái pháp luật sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý tương đồng nhau là dẫn đến việc dừng, chấm dứt hoạt động của các chủ thể được cấp giấy phép.

Theo quy định hiện nay thì chỉ hành vi “thu hồi” giấy phép trái pháp luật mới thuộc trường hợp được Nhà nước bồi thường, còn trường hợp “hủy bỏ” giấy phép trái pháp luật không có cơ sở để yêu cầu Nhà nước bồi thường.

Ví dụ thứ hai, hành vi “cấp” Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất trái pháp luật được quy định là trường hợp được Nhà nước bồi thường. Tuy nhiên, trường hợp cơ quan nhà nước “không cấp” Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất, gây thiệt hại thì cá nhân, tổ chức bị thiệt hại chưa có cơ sở để yêu cầu Nhà nước bồi thường do Luật Trách nhiệm Bồi thường của Nhà nước không quy định.

Do đó, dự thảo Luật đã sửa đổi theo hướng bổ sung các hành vi này để bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích của người bị thiệt hại.

ĐS&PL: Thưa ông, hiện nay, thủ tục yêu cầu bồi thường vẫn bị đánh giá là còn phức tạp, nhiều giấy tờ, thời gian giải quyết kéo dài và một số quy định về thương lượng việc bồi thường, chi trả tiền bồi thường còn bất cập…. Vậy theo ông, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 sẽ giải quyết những vấn đề này như thế nào?

Ông Nguyễn Ngọc Vũ: Một trong những nội dung sửa đổi, bổ sung nổi bật của dự thảo Luật lần này là sửa đổi quy trình, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường theo hướng cải cách hành chính, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số. Cụ thể:

Thứ nhất, hồ sơ yêu cầu bồi thường sẽ được đơn giản hóa tối đa. Người dân, doanh nghiệp chỉ cần nộp văn bản yêu cầu và tài liệu liên quan; trường hợp thiếu văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường, cơ quan Nhà nước có trách nhiệm chủ động rà soát, bổ sung hồ sơ để giải quyết vụ việc. Điều này nhằm giảm bớt gánh nặng giấy tờ, tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp khi thực hiện quyền yêu cầu bồi thường Nhà nước.

Thứ hai, dự thảo Luật sẽ hoàn thiện quy trình giải quyết bồi thường theo hướng bảo đảm thực chất quyền lợi của người dân, doanh nghiệp. Cơ chế thương lượng giữa người yêu cầu bồi thường và cơ quan giải quyết bồi thường sẽ được thực hiện trên nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng sự thỏa thuận giữa các bên; thủ tục và thời gian thương lượng cũng sẽ được rút gọn, thuận tiện hơn.

Đáng chú ý, dự thảo Luật định hướng sửa đổi quy định về nghĩa vụ chứng minh thiệt hại theo hướng trách nhiệm chính thuộc về cơ quan Nhà nước, thay vì người dân, doanh nghiệp như hiện nay.

Thứ ba, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung theo hướng quy định rõ việc ra quyết định giải quyết bồi thường trong mọi trường hợp (kể cả thương lượng thành hay thương lượng không thành) để khẳng định trách nhiệm đến cùng của cơ quan giải quyết bồi thường. Đồng thời bổ sung quy định người yêu cầu bồi thường và cơ quan giải quyết bồi thường có quyền thỏa thuận quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực sớm hơn và được ghi rõ trong biên bản thương lượng để bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người yêu cầu bồi thường.

Thứ tư, quy định về việc chi trả tiền bồi thường cũng được sửa đổi để bảo đảm thực hiện nhanh chóng, thuận tiện hơn cho người yêu cầu bồi thường.

ĐS&PL: Liên quan đến trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ gây thiệt hại, dự thảo Luật có điểm mới gì thưa ông?

Ông Nguyễn Ngọc Vũ: Một nội dung đáng chú ý khác của dự thảo Luật lần này là hoàn thiện cơ chế hoàn trả theo hướng vừa bảo đảm mục tiêu răn đe, phòng ngừa sai phạm, vừa bảo đảm hài hòa giữa quyền lợi của cán bộ, công chức để yên tâm thực thi công vụ. Theo đó, dự thảo đã bổ sung quy định về miễn trách nhiệm hoàn trả đối với người thi hành công vụ có lỗi vô ý và đồng thời thuộc một trong các trường hợp đặc biệt như: mắc bệnh hiểm nghèo có xác nhận của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh theo quy định của pháp luật; hoặc Lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn; hoặc Lập công lớn được người, cơ quan có thẩm quyền xác nhận.”.

Đồng thời, xuất phát từ những vấn đề vướng mắc trong thực tiễn, dự thảo cũng đã bổ sung quy định về việc xem xét trách nhiệm hoàn trả trong trường hợp không xác định được đầy đủ các thông tin về người thi hành công vụ gây thiệt hại do những tình huống khách quan, bất khả kháng, trong đó sẽ dự kiến quy định chi tiết tại Nghị định các trường hợp cụ thể.

ĐS&PL: Trong bối cảnh dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đang được xây dựng với nhiều điểm mới, ông đánh giá như thế nào về vai trò của các cơ quan chù trì soạn thảo dự án Luật, cơ quan quản lý nhà nước và báo chí trong việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, cũng như góp phần đưa các quy định của luật đi vào cuộc sống một cách hiệu quả?

Ông Nguyễn Ngọc Vũ: Để pháp luật đi vào đời sống nhanh nhất, hiệu quả nhất thì không thể thiếu vai trò của các cơ quan báo chí. Do đó, trong quá trình xây dựng dự án Luật sửa đổi bổ sung 1 số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Bộ Tư pháp đã chú trọng và đẩy mạnh việc truyền thông dự thảo Luật và quá trình xây dựng Luật để toàn dân được tiếp cận với những nội dung sửa đổi, bổ sung mới tại dự thảo Luật, trên cơ sở đó kịp thời ghi nhận những ý kiến, phản ánh của người dân về dự thảo Luật nếu có, nhằm hoàn thiện dự thảo Luật một cách toàn diện, phù hợp và bảo đảm tính khả thi.

Hơn nữa, bên cạnh việc truyền thông dự thảo Luật, các cơ quan báo chí còn có một vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật khi luật được ban hành, giúp pháp luật đi vào đời sống và thực thi hiệu quả. Đây là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và cần được quan tâm thực hiện thực chất.

Tuy nhiên, để bảo đảm sự thực chất và hiệu quả, cơ quan chủ trì soạn thảo cũng như các cơ quan báo chí cũng cần quan tâm đến việc đổi mới hình thức tuyên truyền, phổ biến làm sao để thu hút được sự quan tâm của người dân đối với Luật này, giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền lợi của mình và thực hiện quyền của mình đúng quy định của pháp luật...

ĐS&PL: Trân trọng cảm ơn ông!