Nghịch lý bảng điểm "đẹp như mơ" nhưng thất nghiệp: Doanh nghiệp "khát" người làm được việc, không trả lương cho điểm số

Chênh lệch lớn giữa năng lực sinh viên và kỳ vọng của thị trường

Một khảo sát gần 400 doanh nghiệp tại Hà Nội và TP.HCM mới đây cho thấy tân cử nhân hiện chỉ đáp ứng được 1/7 năng lực mà nhà tuyển dụng yêu cầu.

Con số đáng chú ý này được trích từ Báo cáo Nâng tầm nhân lực Việt Nam 2026 do Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) và Decision Lab công bố tại Hội nghị Quốc tế về Hợp tác Giáo dục do Bộ GD&ĐT tổ chức mới đây.

Cuộc khảo sát được thực hiện trên 375 doanh nghiệp trong và ngoài nước tại Hà Nội và TP.HCM, trải đều ở 6 nhóm ngành trọng điểm gồm: Công nghệ và kinh tế số, Kinh doanh và tiếp thị, Hậu cần và chuỗi cung ứng, Khách sạn và du lịch, Sản xuất và công nghiệp 4.0, Tài chính và ngân hàng.

Trong số 7 năng lực cốt lõi được đưa ra đánh giá là quản lý thời gian, giải quyết vấn đề, giao tiếp, tính thích ứng, tư duy phản biện, làm việc nhóm và năng lực số, những người mới tốt nghiệp chỉ đáp ứng được duy nhất một năng lực.

Bàn về thực trạng này, báo Dân trí dẫn lời GS. Rick Bennett, Phó Hiệu trưởng kiêm Phó Chủ tịch BUV, thừa nhận việc rất nhiều sinh viên cầm tấm bằng giỏi nhưng không đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng đang trở thành niềm trăn trở lớn.

Theo GS. Rick Bennett, kết quả khảo sát cho thấy người mới ra trường chỉ đáp ứng vỏn vẹn 1/7 tiêu chí đòi hỏi người trẻ phải rèn luyện rất nhiều kỹ năng mềm bên cạnh tấm bằng đại học, nhất là trong bối cảnh công nghệ đang làm thay đổi công việc với tốc độ chóng mặt.

Điểm sáng duy nhất giúp tân cử nhân vượt kỳ vọng của doanh nghiệp ở mức 3% chính là năng lực số. Thế nhưng, điểm tựa này cũng không hề an toàn khi có tới 94% nhà tuyển dụng khẳng định họ đã nâng cao tiêu chuẩn về kỹ năng số và trí tuệ nhân tạo (AI) so với 2-3 năm trước. Ở cả 6 nhóm năng lực còn lại, sinh viên hoàn toàn hụt hơi trước yêu cầu của thị trường lao động. Cụ thể, kỹ năng quản lý thời gian hiện là "lỗ hổng" lớn nhất của tân cử nhân khi chỉ đạt 54% hiệu suất thực tế, trong khi có tới 80% nhà tuyển dụng đánh giá đây là yếu tố cốt lõi.

Tương tự, ở năng lực giải quyết vấn đề, doanh nghiệp đặt mức độ quan trọng tới 84% nhưng người mới tốt nghiệp chỉ đáp ứng được 61%. Đối với kỹ năng giao tiếp, khoảng chênh lệch có phần thu hẹp hơn nhưng vẫn hiện hữu rõ rệt, với 84% thị trường đòi hỏi so với 72% khả năng đáp ứng của ứng viên.

Rất nhiều sinh viên cầm tấm bằng giỏi nhưng không đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng đang trở thành niềm trăn trở lớn. Ảnh: Thanh niên 

Bằng giỏi mới là điều kiện cần, chưa đủ để thuyết phục nhà tuyển dụng

Sự chênh lệch từ khảo sát cho thấy giá trị của tân cử nhân không dừng lại ở những gì họ biết, mà nằm ở mức độ vận dụng kiến thức đó nơi công sở. Nhà tuyển dụng hiện nay cần cả nền tảng chuyên môn lẫn kỹ năng mềm. Trong bức tranh đó, bằng cấp, chứng chỉ hay kỳ thực tập chỉ đóng vai trò là thông tin nhận diện ban đầu, còn hiệu suất công việc và năng lực thể hiện mới là câu trả lời cuối cùng.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, VTC News dẫn lời ông Nguyễn Văn Thắng, Giám đốc điều hành Aloha Consulting Group, cho rằng bằng đại học xếp loại cao từ khá, giỏi đến xuất sắc hiện chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ để một ứng viên được tuyển dụng.

Theo ông Thắng, nhiều doanh nghiệp cần nhân sự có thể nhanh chóng thích nghi và đảm nhận công việc, thay vì những điểm số ấn tượng trên giấy tờ nhưng thiếu kinh nghiệm làm việc thực tế. Chính vì vậy, một số người trẻ phải trải qua giai đoạn thực tập hoặc thử việc kéo dài trước khi có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của vị trí công việc.

Qua hơn 1.000 trường hợp tuyển dụng đã thực hiện, ông Thắng cho biết các doanh nghiệp ngày càng chú trọng những yếu tố ngoài bằng cấp như kỹ năng mềm, khả năng giao tiếp, tốc độ học hỏi nhanh và mức độ phù hợp với văn hóa công ty.

Thực tế cho thấy có những ứng viên không sở hữu điểm số nổi bật, không đạt bằng tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc hoặc chỉ có bằng cao đẳng nhưng vẫn được doanh nghiệp cân nhắc đầu tư đào tạo nhờ giao tiếp tốt, thái độ cầu thị và khả năng tiếp thu nhanh.

Bằng đại học xếp loại cao từ khá, giỏi đến xuất sắc hiện chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ để một ứng viên được tuyển dụng. Ảnh minh họa: Thanh niên 

Tăng cường kết nối giữa đào tạo và thực tiễn nghề nghiệp

Bàn về hướng khắc phục khoảng cách giữa tấm bằng giỏi, xuất sắc với năng lực làm việc thực tế, đại diện một công ty chuyên về công nghệ tại Hà Nội nhận định cần phải tăng cường sự kết nối giữa quá trình đào tạo và thực tiễn nghề nghiệp. Thay vì chỉ tiếp nhận sinh viên thực tập trong thời gian ngắn, phía doanh nghiệp có thể tham gia sâu hơn vào việc xây dựng chương trình, hướng dẫn dự án và đánh giá năng lực.

Song song đó, nhà trường cũng cần tạo cơ hội để người học trực tiếp giải quyết các tình huống thực tế, làm việc nhóm và rèn luyện kỹ năng quản lý thời gian ngay trong quá trình ngồi trên ghế giảng đường. Vị chuyên gia này đồng thời khuyến nghị sinh viên nên tìm hiểu nhu cầu thị trường lao động từ sớm, lựa chọn hướng đi phù hợp và chủ động tích lũy kinh nghiệm trước khi tốt nghiệp.

Đại diện doanh nghiệp công nghệ này cũng lưu ý rằng trên thực tế, bằng cấp vẫn có giá trị nhất định trong việc ghi nhận quá trình học tập và kiến thức chuyên môn, tuy nhiên kết quả học tập chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể về năng lực của người lao động.

Khi doanh nghiệp ngày càng coi trọng khả năng thực hành, giao tiếp, thích ứng và giải quyết vấn đề, thách thức đặt ra đối với giáo dục đại học không chỉ là giúp sinh viên đạt kết quả học tập tốt với những tấm bằng có điểm số "đẹp như mơ", mà còn phải tạo điều kiện để người học chuyển hóa kiến thức thành năng lực làm việc thực tế.