Hành trình đi tìm danh tính liệt sĩ: Chuyện xúc động ở trung tâm ADN và những ký ức không bao giờ bị lãng quên

Trong không gian tĩnh lặng của những phòng thí nghiệm được xem là hiện đại bậc nhất tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, có một cuộc chiến khác đang diễn ra âm thầm nhưng vô cùng quyết liệt.

Đó là cuộc chạy đua với thời gian của các nhà khoa học trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Ở đó, mỗi mẩu xương mục, mỗi đoạn ADN đứt gãy không chỉ là đối tượng nghiên cứu, mà còn là một câu chuyện lịch sử, một linh hồn đang chờ đợi được gọi tên để trở về với gia đình.

Tại Trung tâm Giám định ADN, công việc bắt đầu từ những thứ tưởng chừng khô khốc nhất: những mẩu hài cốt đã nằm sâu trong lòng đất nửa thế kỷ. Tiếng máy mài xương vang lên đều đặn trong phòng xử lý mẫu.

Anh Nguyễn Hoàng Vũ, một thành viên của nhóm quản lý chất lượng, thuộc Trung tâm Giám định ADN đang cẩn trọng thao tác trên một mẩu xương ống chân liệt sĩ.

“Trước khi tiến hành tách chiết ADN, chúng tôi phải xử lý bề mặt cực kỳ nghiêm ngặt", anh Vũ giải thích trong khi đôi bàn tay vẫn thoăn thoắt.

Xương liệt sĩ sau hàng chục năm thường bị vôi hóa hoặc nhiễm bẩn từ môi trường đất, vi khuẩn. Chúng tôi phải mài mòn hết lớp bên ngoài, chỉ lấy phần lõi xương tinh sạch nhất bên trong để đảm bảo kết quả giám định không bị sai lệch”, anh Vũ chia sẻ.

Quy trình này đòi hỏi sự tỉ mỉ đến tuyệt đối. Sau khi mài sạch, xương được đưa vào máy nghiền thành bột mịn. Từ lớp bột ấy, các nhà khoa học mới bắt đầu quá trình tách chiết ADN, công đoạn được ví như “mò kim đáy bể” bởi hàm lượng ADN còn sót lại trong xương sau 50-70 năm là vô cùng thấp.

Để quản lý hàng vạn mẫu vật mà không xảy ra bất cứ sai sót nào, Trung tâm đã thiết lập một hệ thống “số hóa” nghiêm ngặt. Mỗi mẫu hài cốt khi tiếp nhận đều được gắn một mã định danh duy nhất, đi kèm với hình ảnh chụp hiện trạng, thông số đo đạc chi tiết. Hệ thống này giúp các nhà khoa học truy vết dữ liệu từ khâu xử lý thô đến khi ra kết quả giải trình tự gen, đảm bảo sự chính xác tuyệt đối trong việc khớp nối danh tính sau này.

Trong nhiều năm, Việt Nam chủ yếu dựa vào công nghệ giám định ADN ty thể để tìm kiếm liệt sĩ. Tuy nhiên, phương pháp này gặp rào cản lớn vì ADN ty thể chỉ di truyền theo dòng mẹ và năng lực phân biệt thấp. Trong chiến dịch “500 ngày đêm” lần này, Trung tâm đã đưa vào vũ khí mạnh mẽ nhất: Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS).

Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, giám định viên dày dạn kinh nghiệm tại Trung tâm, chia sẻ: “Thách thức lớn nhất của hài cốt liệt sĩ Việt Nam là ADN bị đứt gãy rất mạnh do điều kiện khí hậu nhiệt đới khắc nghiệt. Có những mẫu ADN chỉ còn lại những đoạn cực ngắn. Với công nghệ cũ, chúng tôi gần như bó tay. Nhưng với NGS, chúng tôi có thể phân tích hàng nghìn điểm đa hình đơn (SNP) trên toàn bộ hệ gen nhân tế bào”.

NGS cho phép các nhà khoa học thu nhận thông tin từ những đoạn ADN siêu ngắn, chỉ từ 20 đến 30 cặp bazơ nitơ. Đặc biệt hơn, công nghệ này không còn bị giới hạn bởi dòng mẹ. Giờ đây, các nhà khoa học có thể lấy mẫu so sánh từ dòng bố, anh em trai, thậm chí là con cháu thế hệ thứ 4, thứ 5 của liệt sĩ. Đây là một bước đột phá giúp mở rộng tối đa tập mẫu thân nhân, mang lại hy vọng cho những gia đình vốn đã cạn kiệt hy vọng vì không còn người thân trực hệ dòng mẹ để đối chứng.

“Mục tiêu của chúng tôi không chỉ là làm nhanh, mà là làm đúng trên quy mô lớn. Công nghệ này cho phép xử lý đồng thời nhiều mẫu với độ chính xác và độ tin cậy cực cao, điều mà các phương pháp truyền thống không thể đáp ứng được trong bối cảnh còn hơn 300.000 liệt sĩ chưa rõ thông tin”, Thạc sĩ Tuấn khẳng định.

Khoa học không phải lúc nào cũng là những con số và máy móc vô cảm. Đối với Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, mỗi chuyến đi thực địa là một lần ông đối mặt với nỗi đau của lịch sử. Ông kể lại chuyến khai quật tại nghĩa trang Rồng Riềng (An Giang) một ký ức khiến cả đoàn giám định phải dừng lại rất lâu để suy ngẫm.

“Khi mở nắp những ngôi mộ tại đó, chúng tôi bàng hoàng thấy tất cả đều ngập trong nước. Theo thông tin tìm hiểu, những ngôi mộ này đã bị ngâm trong nước từ trận lụt năm 1989. Suốt 40 năm bị ngâm nước, cấu trúc xương bị phá hủy nghiêm trọng, ADN bị rửa trôi và hư hại đến mức khó tin”, Tiến sĩ Thành bồi hồi.

Việc xử lý những mẫu “ngâm nước” như vậy là một bài toán hóc búa. ADN trong điều kiện đó thường bị nhiễm tạp chất từ bùn đất và vi sinh vật dưới nước. Đã có những lúc áp lực đè nặng, nhưng nhìn vào hàng nghìn ngôi mộ vô danh, các nhà khoa học lại tự nhủ không được phép bỏ cuộc. Họ đã phải thử nghiệm nhiều quy trình tách chiết đặc biệt, điều chỉnh các thuật toán phân tích để cố gắng gạn lọc ra dù chỉ là một tia sáng nhỏ nhoi từ hệ gen nhân.

Sự khó khăn không chỉ nằm ở kỹ thuật. Theo quy định mới nhất từ Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515), Trung tâm phải phối hợp chặt chẽ với Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (C06 – Bộ Công an) để xây dựng ngân hàng dữ liệu gen thân nhân. Đây là một khối lượng công việc khổng lồ, đòi hỏi sự đồng bộ giữa dữ liệu hài cốt và dữ liệu người dân để tạo ra những bản “khớp nối” chính xác nhất.

Khi được hỏi về động lực để gắn bó với công việc thầm lặng và đầy áp lực này, Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn không nhắc đến những giải thưởng khoa học. Ông nhắc đến một cái tên: Liệt sĩ Đinh Đình Bình.

Đó là ca giám định đầu tiên mà ông thực hiện từ năm 2006. Liệt sĩ Bình là một Đại đội phó, hy sinh trong trận chiến ác liệt tại cao điểm 1062 ở Đà Nẵng. “Trước khi ngã xuống, bác Bình đã gửi về đơn vị một lời thề sắt son: ‘Còn Bình thì còn điểm chốt’. Câu nói ấy cứ ám ảnh tôi mãi. Nó không chỉ là lời thề của một người lính, mà nó như một lời nhắc nhở chúng tôi những người làm khoa học hôm nay rằng các bác đã giữ vững điểm chốt bằng xương máu, thì chúng tôi phải giữ vững điểm chốt của mình bằng sự tận tâm”, anh Tuấn chia sẻ.

Mỗi khi tìm lại được tên cho một liệt sĩ, cảm giác của các giám định viên không chỉ là hoàn thành một công việc chuyên môn. Đó là niềm vinh dự được thay mặt Tổ quốc thực hiện nghĩa vụ đền ơn đáp nghĩa.

Chiến dịch “500 ngày đêm” với mục tiêu giám định hơn 6.600 mẫu hài cốt tại Trung tâm. Đây là một khối lượng công việc khổng lồ, nhưng với họ, mỗi kết quả trả về là một gia đình được an lòng, một người anh hùng được chính thức ghi tên trên bảng vàng của dân tộc.

“Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, con số đã lên hơn mục tiêu ban đầu về mẫu hài cốt cần được xác minh”, thạc sĩ Tuấn cho hay.

Chiến dịch “500 ngày đêm” đang tiến dần về những cột mốc cuối cùng. Theo kế hoạch, sau khi kết thúc đợt cao điểm này và đến hết quý I năm 2027, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ hoàn thiện và chuyển giao quy trình công nghệ giải trình tự gen hiện đại cho các đơn vị giám định khác trên toàn quốc.

"Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" được phát động vào ngày 2/4/2026, nhưng thời gian Chiến dịch được tính từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027.

Theo kế hoạch, Chiến dịch đặt ra 5 mục tiêu trọng tâm gồm: Tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu hài cốt đối với khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính trong các nghĩa trang liệt sĩ và hài cốt tìm kiếm, quy tập được; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng, hoàn thiện và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin phục vụ công tác đối sánh; đẩy mạnh, hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật liệu nổ phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại các địa bàn trọng điểm, vùng lõi như Tuyên Quang (Vị Xuyên), Lào Cai, Lạng Sơn và các khu vực có thông tin về mộ liệt sĩ.