Nông nghiệp vốn phụ thuộc lớn vào tự nhiên. Nhiệt độ, lượng mưa, nguồn nước và độ ẩm chi phối trực tiếp quá trình sinh trưởng của cây trồng, vật nuôi. Khi khí hậu biến đổi với tốc độ và cường độ ngày càng khó dự báo, rủi ro đối với sản xuất cũng trở nên phức tạp hơn.
Nếu trước đây, nông dân có thể dựa vào kinh nghiệm để xác định thời điểm xuống giống, thu hoạch hay chọn giống phù hợp, thì nay các quy luật thời tiết quen thuộc đang bị phá vỡ. Mùa mưa đến muộn, kết thúc sớm; nắng nóng gay gắt kéo dài; mưa cực đoan gây ngập úng, sạt lở; hạn hán và xâm nhập mặn diễn biến bất thường.
Đáng chú ý, tác động của biến đổi khí hậu không chỉ nằm ở thiệt hại tức thời do thiên tai mà còn âm thầm làm suy giảm năng lực sản xuất dài hạn. Nhiệt độ tăng làm rối loạn quá trình thụ phấn, đậu quả; thiếu nước kéo giảm năng suất, chất lượng; đất nhiễm mặn, suy thoái, xói mòn khiến cây trồng kém phát triển hoặc chết, đẩy chi phí cải tạo lên cao.
Cánh đồng lúa tại xã Hồng Vũ, tỉnh Hưng Yên
Tại các vùng trọng điểm, sức ép này mang những sắc thái riêng biệt: Đồng bằng sông Cửu Long đối mặt với hạn hán, xâm nhập mặn, sụt lún và sạt lở, đe dọa trực tiếp vựa lúa, trái cây và thủy sản lớn nhất cả nước. Khu vực miền Trung hạn hán, nắng nóng khốc liệt xen kẽ mưa lớn, lũ lụt cực đoan tạo ra thách thức kép cho sản xuất. Khu vực Tây Nguyên thiếu hụt nguồn nước mùa khô tác động trực tiếp đến các cây công nghiệp chủ lực như cà phê, hồ tiêu và cây ăn quả. Các tỉnh miền núi phía Bắc mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất và rét đậm, rét hại bất thường gây thiệt hại nặng nề cho cây trồng, vật nuôi và hạ tầng nông nghiệp.
Như vậy, biến đổi khí hậu không còn là dự báo của tương lai mà đã trở thành yếu tố chi phối trực tiếp từng mùa vụ, từng vùng sinh thái và sinh kế của người nông dân.
Rủi ro sản xuất gia tăng là biểu hiện rõ nét nhất. Chỉ một đợt mưa trái mùa, nắng nóng kéo dài hay thiếu nước vào giai đoạn nhạy cảm cũng đủ làm sụt giảm nghiêm trọng năng suất và chất lượng nông sản.
Với cây lúa, hạn mặn khiến cây còi cọc, thậm chí mất trắng nếu thiếu nước ngọt tưới; ngược lại, mưa lớn lúc thu hoạch làm lúa đổ ngã, tăng tổn thất thoát sau thu hoạch và giảm phẩm cấp hạt gạo.
Với cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm (cà phê, hồ tiêu, sầu riêng...), hệ lụy còn kéo dài hơn; do chu kỳ sinh trưởng dài và vốn đầu tư lớn, khi vườn cây suy kiệt vì hạn hán, nông dân không chỉ mất nguồn thu một vụ mà còn phải gánh chi phí phục hồi trong nhiều năm.
Thiệt hại không dừng lại ở sản lượng bị mất mà còn nằm ở chi phí đầu vào tăng vọt. Khi khan hiếm nước, nông dân phải tăng chi phí bơm tưới, khoan giếng, trữ nước hoặc đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm. Thời tiết bất thường làm sâu bệnh bùng phát, kéo theo chi phí bảo vệ thực vật tăng cao. Giá thành sản xuất bị đẩy lên trong khi giá bán nông sản bấp bênh.
Với các hộ sản xuất nhỏ lẻ, thiếu vốn và hạn chế về công nghệ, "sức ép kép" này (vừa tăng nguy cơ mất mùa, vừa đội chi phí sản xuất) có thể đẩy họ vào vòng xoáy nợ nần, buộc phải thu hẹp diện tích hoặc rời bỏ ruộng đồng, làm gia tăng khoảng cách chênh lệch giữa nhóm hộ có khả năng thích ứng và nhóm hộ dễ bị tổn thương.
Mưa lũ xảy ra đúng mùa thu hoạch lúa khiến cây lúa dễ ngã đổ, ngập úng, giảm năng suất và chất lượng hạt.
Là người có nhiều năm trồng lúa, bà Nguyễn Thị Thanh Huyền (xã Hồng Vũ, tỉnh Hưng Yên) cho biết: “Trước đây, làm ruộng chủ yếu dựa vào kinh nghiệm là chính. Người nông dân chúng tôi thường căn cứ vào thời tiết, con nước và lịch mùa vụ quen thuộc để tính toán thời điểm gieo sạ, chăm sóc, thu hoạch. Nhưng vài năm trở lại đây, thời tiết thay đổi thất thường, những kinh nghiệm trước kia nhiều khi không còn đúng nữa. Có năm nắng nóng kéo dài, ruộng thiếu nước, cây lúa sinh trưởng kém; có năm mưa lớn bất thường đúng thời điểm lúa trổ bông hoặc thu hoạch khiến lúa đổ ngã, hạt lép, chất lượng giảm".
Theo bà Huyền, điều đáng lo nhất là thời tiết ngày càng khó đoán. Có khi vừa gieo sạ xong thì nắng hạn kéo dài, phải bơm nước nhiều lần, tốn thêm tiền điện, tiền dầu. Đến khi lúa chuẩn bị trổ bông lại gặp nắng nóng gay gắt, ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn, làm giảm năng suất. Nếu gặp mưa lớn, ngập úng hoặc sâu bệnh phát sinh thì công sức chăm sóc cả vụ có thể bị ảnh hưởng.
Trong khi đó, giá phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chi phí thuê máy móc đều là những khoản phải tính toán. "Trồng được cây lúa đã vất vả, nay thời tiết bất thường lại khiến chi phí tăng lên, nhưng giá lúa bán ra không phải lúc nào cũng ổn định. Có vụ được mùa nhưng giá thấp, có vụ giá tốt thì năng suất lại giảm, nên thu nhập của người trồng lúa rất bấp bênh. Chúng tôi mong muốn được tiếp cận thông tin dự báo thời tiết, nguồn nước và lịch thời vụ chính xác hơn để chủ động sản xuất. Đồng thời, cần có những giống lúa chịu hạn, chịu mặn, chịu nóng tốt hơn; hệ thống thủy lợi được đầu tư đồng bộ để bảo đảm nguồn nước tưới.
Người nông dân cũng cần được hướng dẫn kỹ thuật canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu, chứ chỉ dựa vào kinh nghiệm như trước đây thì ngày càng khó. Làm nông bây giờ không chỉ cần chịu khó mà còn phải biết tính toán, thay đổi cách sản xuất để giảm thiểu rủi ro và giữ được sinh kế lâu dài”, bà Huyền trải lòng.
Nhiều thế hệ qua, nông nghiệp Việt Nam vận hành trên nền tảng tri thức bản địa và tập quán mùa vụ. Tuy nhiên, trước tốc độ biến đổi khí hậu hiện nay, những kinh nghiệm đúc kết từ quá khứ không còn nguyên giá trị. Lịch thời vụ cũ trở nên lệch pha; những giống cây từng cho năng suất cao nay bộc lộ sự mẫn cảm trước nắng nóng, sâu bệnh và hạn mặn.
Bên cạnh đó, tư duy sản xuất ở nhiều nơi vẫn nặng về chạy theo sản lượng, thiếu tầm nhìn quản trị rủi ro. Tình trạng mở rộng diện tích tự phát theo phong trào hoặc tín hiệu giá ngắn hạn - mà bỏ qua sức chịu tải của nguồn nước, đặc điểm thổ nhưỡng và nhu cầu thị trường - đang tự tạo ra những rủi ro mới. Khi thời tiết bất lợi hoặc thị trường biến động, người sản xuất lập tức rơi vào thế bị động cả về năng suất lẫn đầu ra.
Đặc biệt, tình trạng sản xuất manh mún, thiếu liên kết làm triệt tiêu khả năng ứng phó quy mô lớn. Một nông hộ đơn lẻ có thể tự điều chỉnh ngày xuống giống, nhưng không thể tự đầu tư hạ tầng thủy lợi, công nghệ dự báo, kho bảo quản hay tổ chức chuỗi tiêu thụ. Một địa phương có thể chuyển đổi cây trồng, nhưng nếu thiếu sự gắn kết đồng bộ giữa quy hoạch vùng, hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường thì hiệu quả chuyển đổi khó bền vững.
Điểm nghẽn cốt lõi hiện nay không chỉ nằm ở giống cây hay kỹ thuật canh tác, mà ở cách thức tổ chức sản xuất. Nếu chỉ thay cây này bằng cây khác nhưng vẫn giữ lối làm ăn nhỏ lẻ, tự phát và phụ thuộc thời tiết thì rủi ro căn bản vẫn còn nguyên.
Trước áp lực khí hậu, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, điều chỉnh mùa vụ, sử dụng giống chịu hạn, chịu mặn và đầu tư thủy lợi là những giải pháp cần thiết, nhưng mới chỉ là điều kiện cần. Một loại cây có giá trị kinh tế cao nhưng tiêu tốn quá nhiều nước, hoặc chịu hạn tốt nhưng đầu ra bấp bênh, dễ bão hòa thị trường thì vẫn không thể mang lại sự bền vững. Tương tự, các công trình thủy lợi chỉ phát huy tối đa giá trị khi đi kèm quy hoạch sản xuất hợp lý và cơ chế quản lý, phân bổ nước tiết kiệm, hiệu quả.
Ông Dương Đức Huy, Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường)
Trao đổi với PV Đời sống & Pháp luật, ông Dương Đức Huy, Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, thích ứng với biến đổi khí hậu đòi hỏi ngành Nông nghiệp phải thay đổi toàn diện tư duy sản xuất, từ cách tiếp cận đến tổ chức thực hiện.
Theo ông Huy, trước hết cần chuyển từ sản xuất dựa vào kinh nghiệm, tập quán sang ứng dụng dữ liệu khí tượng, dự báo thủy văn và đặc trưng sinh thái từng vùng để chủ động bố trí mùa vụ, cây trồng. Đồng thời, thay vì chạy theo sản lượng, ngành cần hướng đến chất lượng, tiêu chuẩn xanh và giá trị gia tăng; chuyển từ sản xuất đơn lẻ sang liên kết chuỗi, phát huy vai trò hợp tác xã và doanh nghiệp trong đồng bộ công nghệ, hạ tầng và chia sẻ rủi ro thị trường.
“Cùng với đó, tư duy khai thác tài nguyên cần chuyển sang sử dụng tiết kiệm, tuần hoàn đất và nước, gắn sản xuất với trách nhiệm bảo vệ sức khỏe hệ sinh thái nông nghiệp”, ông Huy nhấn mạnh.
Về phía quản lý nhà nước, quy hoạch sản xuất cần được tích hợp chặt chẽ với các kịch bản biến đổi khí hậu và cân đối nguồn nước của từng vùng sinh thái. Các chính sách hỗ trợ cần tập trung nâng cao năng lực thích ứng cho nông dân, thúc đẩy chuyển giao khoa học công nghệ và phát triển kinh tế tập thể.
Quan trọng hơn cả là thay đổi hệ quy chiếu đánh giá hiệu quả nông nghiệp. Một mô hình sản xuất thành công không thể chỉ đo bằng năng suất kỷ lục của một vụ mùa, mà phải được đánh giá qua khả năng duy trì thu nhập ổn định, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường và đứng vững trước những cú sốc của khí hậu lẫn thị trường.
Biến đổi khí hậu đang đặt nông nghiệp Việt Nam trước một phép thử lịch sử. Trong phép thử ấy, thay đổi giống cây là giải pháp kỹ thuật, nhưng thay đổi tư duy tổ chức sản xuất mới là nền tảng quyết định. Vấn đề đặt ra hôm nay không còn đơn thuần là trồng cây gì để né hạn, tránh mặn, mà là tổ chức lại nền nông nghiệp như thế nào để chủ động sống chung, thích ứng và phát triển bền vững trước những biến động khó lường của tự nhiên.