Xử lý thế nào khi người cao tuổi trong nhà dính bẫy lừa đảo?

Những thủ đoạn lừa đảo phổ biến

Nhiều người vẫn nghĩ lừa đảo chỉ nhắm vào những người nhẹ dạ, thiếu hiểu biết hoặc tham lam. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít nạn nhân lại là những người từng trải, có học thức, từng giữ vị trí quan trọng trong gia đình và xã hội.

Điều khiến người thân đau lòng không chỉ là số tiền tích lũy cả đời bị mất, mà còn là việc người cao tuổi có thể tin tưởng tuyệt đối vào một người lạ mới quen trong thời gian ngắn, trong khi lại nghi ngờ những lời cảnh báo từ chính người thân.

Lừa đảo người cao tuổi không đơn thuần là hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn là sự khai thác có chủ đích vào những nhu cầu tâm lý như: Mong muốn được quan tâm, được tôn trọng, được giúp đỡ gia đình và sống những năm tháng cuối đời có ý nghĩa.

Đằng sau những lời mời đầu tư hấp dẫn, các cuộc gọi giả danh người thân, dịch vụ chăm sóc sức khỏe hay chương trình nghỉ dưỡng cao cấp là những "cái bẫy" tâm lý được thiết kế tinh vi nhằm đánh trúng điểm yếu của người cao tuổi.

Các thủ đoạn lừa đảo ngày càng đa dạng nhưng đều có chung mục tiêu là tạo niềm tin và thúc đẩy nạn nhân đưa ra quyết định nhanh chóng.

Phổ biến nhất là giả danh cơ quan nhà nước. Kẻ gian mạo danh công an, tòa án, viện kiểm sát, cơ quan thuế hoặc ngân hàng, thông báo nạn nhân liên quan đến vụ án, tài khoản có dấu hiệu bất thường hoặc gặp vấn đề về tài sản. Trong trạng thái lo sợ, nhiều người cao tuổi vội cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền mà không kịp kiểm chứng.

Một hình thức khác là giả danh người thân gặp nạn. Đối tượng gọi điện báo con cháu bị tai nạn, bị bắt giữ hoặc cần tiền khẩn cấp, đồng thời yêu cầu giữ bí mật. Trong trường hợp này, người cao tuổi không hành động vì lòng tham mà xuất phát từ tình cảm và bản năng bảo vệ gia đình.

Bên cạnh đó là các chiêu trò đầu tư tài chính như dự án bất động sản không có thật, tiền ảo, quỹ đầu tư lợi nhuận cao hoặc các mô hình "hợp đồng kỳ nghỉ" được quảng bá như cơ hội vừa nghỉ dưỡng vừa sinh lời. Những lời hứa về lợi nhuận hấp dẫn, khả năng chuyển nhượng dễ dàng hoặc tạo tài sản cho con cháu khiến nhiều người sẵn sàng rút tiền tiết kiệm.

Ngoài ra, tội phạm còn lợi dụng tình cảm, kết bạn qua mạng xã hội trong thời gian dài để tạo sự gắn bó trước khi đưa ra lý do khó khăn tài chính hoặc kêu gọi đầu tư.

Đáng lo ngại, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo còn giúp kẻ gian sử dụng công nghệ giả giọng nói, hình ảnh (deepfake) để giả danh con cháu, khiến người cao tuổi dễ mất cảnh giác.

Vì sao người già dễ bị thao túng?

Không thể cho rằng người cao tuổi trở thành nạn nhân vì thiếu hiểu biết. Nhiều người từng là cán bộ, giáo viên, bác sĩ hoặc có nhiều trải nghiệm sống. Nguyên nhân nằm ở sự kết hợp giữa hoàn cảnh sống, nhu cầu tâm lý và những thay đổi tự nhiên của tuổi tác.

Trước hết, người cao tuổi thường là nhóm có tài sản tích lũy sau nhiều năm lao động từ tiền tiết kiệm, lương hưu, nhà đất hoặc các khoản dành dụm cho con cháu. Đây là nhóm mà tội phạm hướng tới vì có khả năng đưa ra quyết định tài chính lớn.

Mặt khác, khi nghỉ hưu, nhiều người phải đối diện với khoảng trống về vai trò và ý nghĩa cuộc sống. Những lời hứa về chăm sóc sức khỏe, cuộc sống an nhàn hay cơ hội đầu tư cho thế hệ sau dễ chạm tới mong muốn được cống hiến và được ghi nhận của họ.

Sự cô đơn là một yếu tố không thể bỏ qua. Khi có ai đó gọi điện hỏi thăm, nhớ ngày sinh nhật, dành thời gian trò chuyện hoặc thể hiện sự quan tâm, người cao tuổi dễ cảm thấy mình được trân trọng. Con người vốn có xu hướng tin tưởng những ai khiến mình cảm thấy được lắng nghe. Đôi khi, sự gắn kết cảm xúc còn quan trọng hơn chính sản phẩm hay dịch vụ được giới thiệu.

Một nguyên nhân khác là nhiều người cao tuổi trưởng thành trong môi trường xã hội coi trọng chữ tín. Họ thường tin vào lời nói, danh xưng, sự lịch thiệp và lòng tốt giữa người với người. Trong khi đó, các mô hình lừa đảo hiện đại lại dựa trên kiến thức tâm lý học hành vi và kỹ thuật thao túng tinh vi.

Ngoài ra, mong muốn để lại tài sản, giúp đỡ con cháu cũng là yếu tố khiến họ dễ bị tác động. Những lời quảng bá như "đầu tư cho tương lai gia đình", "tạo tài sản thừa kế" dễ đánh trúng tâm lý này.

Tuổi tác cũng khiến một số người gặp khó khăn hơn trong việc xử lý lượng thông tin phức tạp, đánh giá rủi ro trong các tình huống mới. Vì vậy, khi đối diện với kịch bản lừa đảo được chuẩn bị kỹ lưỡng, họ có thể dễ bị dẫn dắt.

Điều nghịch lý là chính những phẩm chất tốt đẹp như lòng tin, sự tử tế, tinh thần trách nhiệm với gia đình lại có thể trở thành điểm yếu bị kẻ xấu lợi dụng.

Nguyên tắc xử lý quan trọng

Nhiều gia đình cho rằng chỉ cần cảnh báo "đừng tin người lạ" là đủ. Tuy nhiên, khi người cao tuổi đã hình thành niềm tin với đối tượng lừa đảo, những lời can ngăn từ con cháu đôi khi lại bị xem là sự nghi ngờ khả năng tự quyết.

Do đó, cách ứng xử không phù hợp có thể khiến gia đình vô tình trở thành "đối thủ" của người cao tuổi. Vì vậy, thay vì chỉ trích, con cháu cần giữ thái độ tôn trọng và tìm hiểu nguyên nhân phía sau sự tin tưởng đó.

Không nên bắt đầu bằng những câu như: "Ông bà bị lừa rồi", "Sao lại nhẹ dạ như vậy?". Những lời này dễ khiến người cao tuổi tổn thương lòng tự trọng và phản ứng phòng vệ.

Thay vào đó, có thể đặt những câu hỏi chia sẻ như: "Con muốn hiểu rõ hơn về chương trình này", "Điều khoản này con chưa hiểu, công ty giải thích thế nào?"... Mục tiêu là để người cao tuổi cảm thấy mình vẫn được tôn trọng.

Đặc biệt, gia đình nên thống nhất nguyên tắc: Các khoản đầu tư lớn, việc chuyển tiền cho người ngoài hoặc ký giấy tờ quan trọng cần trao đổi với người thân.

Con cháu cần chú ý các dấu hiệu bất thường như người cao tuổi thường xuyên nhắc đến một công ty hoặc người mới quen, nói về "cơ hội hiếm có", trở nên bí mật về tài chính, khó chịu khi bị hỏi hoặc giảm tương tác với gia đình.

Quan trọng hơn, cần hiểu rằng kẻ lừa đảo thường đang đáp ứng một nhu cầu cảm xúc. Nếu gia đình chỉ tập trung ngăn chặn hành vi mà không bù đắp khoảng trống tình cảm, người cao tuổi vẫn có thể tìm kiếm sự quan tâm từ bên ngoài.

Vì vậy, tăng cường trò chuyện, quan tâm, khuyến khích tham gia hoạt động xã hội và duy trì các mối quan hệ lành mạnh chính là cách phòng ngừa hiệu quả.

Lừa đảo người già không chỉ là câu chuyện về tiền bạc, mà còn là câu chuyện về sự cô đơn, nhu cầu được yêu thương và được công nhận của những người đã đi qua phần lớn cuộc đời.

Biện pháp bảo vệ tốt nhất không phải là khiến người cao tuổi nghi ngờ tất cả mọi người, mà là giúp họ luôn có gia đình đồng hành, có người để chia sẻ và xin lời khuyên trước những quyết định quan trọng.

Ths Luật, Luật gia Lê Bảo Ngọc - Tư vấn viên Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên (Hội Luật gia Việt Nam).