Thí điểm mô hình trung học nghề năm học 2026-2027: Thêm một lựa chọn cho học sinh sau lớp 9

Lần đầu tiên sau nhiều năm, học sinh sau khi hoàn thành lớp 9 sẽ có thêm một lựa chọn được thiết kế đồng bộ để vừa học văn hóa, vừa học nghề và vẫn giữ vững cơ hội học lên các bậc cao hơn.

Thay đổi tư duy hướng nghiệp

Báo Nhân dân dẫn lời chị Lê Thu Hằng ở phường Hai Bà Trưng, Hà Nội có con trai chuẩn bị vào lớp 9 trong năm học tới. Từ những kỳ tuyển sinh lớp 10 vừa qua với điểm chuẩn của nhiều trường công lập tăng mạnh, chị đã bắt đầu tính đến các phương án dự phòng.

Dẫu vậy, hướng đi học nghề vẫn chưa xuất hiện trong lựa chọn của gia đình. Tâm lý lo ngại con phải ra đời sớm như chị Hằng cũng là suy nghĩ chung của rất nhiều phụ huynh hiện nay, khi học nghề sau lớp 9 luôn bị xem là lựa chọn cuối cùng lúc cánh cửa THPT đã khép lại. Ẩn sâu sau định kiến ấy là những trăn trở về giá trị bằng cấp, cơ hội học tiếp, việc làm cũng như vị thế xã hội của người học.

Mô hình trung học nghề ra đời nhằm giải quyết những băn khoăn thiết thực đó. Theo ông Phạm Vũ Quốc Bình, Phó Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên thuộc Bộ GD&ĐT, điểm khác biệt cốt lõi của trung học nghề so với hệ 9+ hiện nay là chương trình được thiết kế tích hợp, hướng tới một chuẩn đầu ra hoàn toàn thống nhất thay vì yêu cầu học sinh học song song chương trình giáo dục thường xuyên cấp THPT và trung cấp.

Dưới góc nhìn của người trực tiếp giảng dạy, báo Thanh niên dẫn lời ông Trương Kim Thành, giáo viên Trường THCS Tân Kiên (TP.HCM), đánh giá trung học nghề mang lại thay đổi lớn khi giúp học sinh không phải chờ đến lúc tốt nghiệp THPT mới nghĩ tới việc học nghề.

Thực tế, sở thích và năng lực của các em đã bộc lộ từ nhiều năm trước. Việc trung học nghề ra đời sẽ buộc xã hội phải nhìn nhận lại một sự thật rằng không phải mọi học sinh đều cần đi qua con đường THPT rồi mới vào đại học.

Những em có năng khiếu và phù hợp với lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ hoặc những công việc đòi hỏi kỹ năng thực hành, nếu được tiếp cận nghề nghiệp sớm sẽ tiết kiệm được nhiều thời gian, sớm tham gia thị trường lao động và có lợi thế lớn trong việc tích lũy kinh nghiệm.

Ở góc độ này, trung học nghề không đơn thuần là một lựa chọn mới trong tuyển sinh, mà còn phản ánh tư duy giáo dục linh hoạt: hệ thống cần tạo ra nhiều lộ trình đa dạng để người học phát triển đúng với thế mạnh, thay vì gò ép tất cả đi chung một con đường vốn không dành cho mình.

Học sinh sau lớp 9 có nhiều lựa chọn

Một góc nhìn khác ít được chú ý hơn là tác động của trung học nghề đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện nay. Trong nhiều năm qua, việc áp dụng mô hình vừa học văn hóa vừa học nghề cho học sinh sau lớp 9 chính là lợi thế khác biệt giúp các trường trung cấp thu hút người học, nhất là trong bối cảnh giáo dục nghề nghiệp chưa thực sự hấp dẫn số đông phụ huynh. Tuy nhiên, khi trung học nghề đi vào thực tiễn, lợi thế độc tôn này có thể sẽ không còn là của riêng ai.

Ông Trần Phương, Hiệu trưởng Trường trung cấp Việt Giao, nhận định các trường trung cấp giờ đây phải chuyển hướng sang việc chứng minh một giá trị cốt lõi rõ ràng hơn: học ở đâu để ra nghề tốt nhất. Nếu trước đây, câu chuyện tuyển sinh chủ yếu xoay quanh việc thuyết phục học sinh chọn con đường học nghề, thì trong tương lai, cuộc đua sẽ dịch chuyển sang khẳng định chất lượng đào tạo.

Người học sẽ không chỉ hỏi ở đâu cấp bằng, mà còn đặt ra những yêu cầu khắt khe hơn về sự đồng hành của doanh nghiệp, cơ hội việc làm sau tốt nghiệp và mức độ đáp ứng của các kỹ năng thực hành đối với nhu cầu khắt khe từ thị trường lao động. Chính điều này biến trung học nghề thành động lực thúc đẩy các cơ sở đào tạo phải không ngừng nâng cao chất lượng, tăng cường liên kết doanh nghiệp và chứng minh hiệu quả bằng kết quả đầu ra.

Dù vậy, một chi tiết đáng lưu ý là trung học nghề không sinh ra để lập tức thay thế hoàn toàn mô hình đào tạo hiện hành. Căn cứ theo Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp vẫn tiếp tục được tuyển sinh trình độ trung cấp đối với người đã hoàn thành chương trình trung học cơ sở cho đến hết ngày 31/12/2030, ngoại trừ một số ngành thuộc lĩnh vực sức khỏe.

Điều này đồng nghĩa với việc trong ít nhất 4 năm tới, học sinh sau lớp 9 vẫn nắm trong tay nhiều ngã rẽ. Các em có thể học tiếp THPT, chọn hệ trung học nghề hoặc theo học trung cấp nếu đã định hình tương đối rõ ràng về nghề nghiệp. Quá trình này được xem là một bước chuyển dần dần nhằm tái cấu trúc toàn bộ hệ thống giáo dục nghề nghiệp.

Giai đoạn từ nay đến năm 2030 chính là khoảng thời gian bản lề khi các trường trung cấp vừa phải duy trì nhiệm vụ đào tạo học sinh sau THCS, vừa phải chuẩn bị thích ứng với cấu trúc mới. Ở góc độ vĩ mô, đây cũng là cơ hội để xã hội kiểm chứng sức hút thực sự của hệ trung học nghề.

Khi học sinh cùng phụ huynh chủ động lựa chọn con đường này vì những giá trị ưu việt của nó, thay vì coi đó là phương án dự phòng lúc trượt THPT, mục tiêu phân luồng giáo dục mới thực sự có cơ hội đạt được những kết quả thực chất.