Mục đích chuyến thăm Trung Quốc của Ngoại trưởng Iran và kỳ vọng từ Bắc Kinh

Theo trang Al Jazeera, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 6/5 đã hội đàm với người đồng cấp Trung Quốc Vương Nghị tại Bắc Kinh, trong bối cảnh các nỗ lực thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình giữa Tehran và Washington đang được tăng tốc, sau khi Tổng thống Mỹ tuyên bố tạm dừng các biện pháp cưỡng ép nhằm mở lại eo biển Hormuz.

Chuyến thăm này, cùng thời điểm diễn ra, được giới phân tích đánh giá phản ánh lợi ích đáng kể của Trung Quốc trong cuộc xung đột Mỹ - Iran, cũng như vai trò tiềm năng của Bắc Kinh trong việc định hình diễn biến tiếp theo.

“Chúng tôi cho rằng một lệnh ngừng bắn toàn diện không thể trì hoãn, việc tái leo thang các hành động thù địch là điều cần tránh và việc duy trì đàm phán là đặc biệt quan trọng”, ông Vương Nghị nhấn mạnh khi mở đầu cuộc gặp, theo đài Phoenix TV (Hong Kong).

Cuộc hội đàm diễn ra chỉ một tuần trước cuộc gặp dự kiến giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh trong hai ngày 14 - 15/5. Trước đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã kêu gọi Trung Quốc tận dụng ảnh hưởng để khuyến khích Iran nới lỏng các biện pháp hạn chế lưu thông qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược trung chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu khí toàn cầu.

Căng thẳng quanh eo biển Hormuz

Cuộc gặp diễn ra trong bối cảnh căng thẳng giữa Tehran và Washington tiếp tục gia tăng liên quan đến tuyến hàng hải quan trọng này. Iran đã siết chặt hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz sau khi xung đột bùng phát, trong khi Mỹ áp dụng các biện pháp phong tỏa đối với cảng biển Iran sau lệnh ngừng bắn hồi tháng 4, nhằm tạo sức ép trong tiến trình đàm phán.

Tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz, vốn gây ra tác động sâu rộng tới kinh tế toàn cầu, đồng thời đang khắc sâu thêm căng thẳng giữa Washington và Bắc Kinh, khi Trung Quốc đặc biệt chịu ảnh hưởng nặng nề bởi sự gián đoạn dòng chảy năng lượng từ Vùng Vịnh sang Đông Á.

Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế Mỹ cũng chịu áp lực – bao gồm giá nhiên liệu trong nước tăng trước thềm bầu cử giữa kỳ – giới phân tích cho rằng lợi ích chung của hai cường quốc trong việc khôi phục lưu thông tại eo biển Hormuz và đạt được ngừng bắn có thể tạo điều kiện để Trung Quốc đóng vai trò ngoại giao quan trọng trong tiến trình hòa giải.

Trung Quốc “cân bằng” lập trường

Trong suốt xung đột, Trung Quốc thể hiện cách tiếp cận cân bằng, vừa bày tỏ quan ngại về các hành động quân sự, vừa kêu gọi ổn định khu vực.

Tại cuộc gặp ngày 6/5, ông Vương Nghị một lần nữa chỉ trích các hoạt động quân sự nhằm vào Iran là “bất hợp pháp”, theo hãng tin Tasnim của Iran. Bắc Kinh nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của luật pháp quốc tế, song không hoàn toàn ủng hộ mọi động thái của Tehran.

Cùng với Nga, Trung Quốc đã sử dụng quyền phủ quyết tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đối với các đề xuất lên án Iran liên quan đến eo biển Hormuz. Đồng thời, Bắc Kinh cũng duy trì lập trường độc lập trước sức ép từ Mỹ liên quan đến quan hệ kinh tế với Tehran, trong đó có việc phản đối các biện pháp trừng phạt nhằm vào doanh nghiệp Trung Quốc bị cáo buộc mua dầu Iran.

Dù vậy, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent vẫn kêu gọi Trung Quốc tận dụng ảnh hưởng của mình để góp phần hạ nhiệt căng thẳng, trong bối cảnh quan hệ hai nước có dấu hiệu cải thiện sau thỏa thuận thương mại sơ bộ đạt được cuối năm ngoái.

Bà Jodie Wen, nhà nghiên cứu tại Trung tâm An ninh và Chiến lược Quốc tế (CISS) thuộc Đại học Thanh Hoa ở Bắc Kinh, cho rằng trọng tâm trong thông điệp của Trung Quốc là ngăn chặn bất ổn lan rộng tại eo biển Hormuz – tuyến vận tải thiết yếu đối với nhập khẩu năng lượng và thương mại của nước này.

“Tôi nghĩ Trung Quốc sẽ cố gắng hết sức để thuyết phục Iran quay trở lại bàn đàm phán và để eo biển Hormuz trở nên thông thoáng như trước đây”, bà Wen nói.

Iran tìm kiếm bảo đảm chiến lược

Trong nhiều năm chịu trừng phạt của Mỹ, Trung Quốc vẫn là đối tác kinh tế quan trọng của Iran, tiêu thụ phần lớn lượng dầu xuất khẩu của nước này, đồng thời cung cấp hàng hóa và dịch vụ quan trọng.

Quan hệ này càng được củng cố sau khi hai nước ký thỏa thuận đối tác chiến lược 25 năm vào năm 2021, bao trùm các lĩnh vực hạ tầng, thương mại và an ninh.

Trong bối cảnh đó, chuyến thăm của Ngoại trưởng Araghchi được đánh giá là nhằm tìm kiếm sự ủng hộ ngoại giao rõ ràng hơn từ Bắc Kinh trong thời điểm nhạy cảm, đặc biệt là mức độ hỗ trợ của Trung Quốc nếu Iran giảm căng thẳng tại eo biển Hormuz. Iran nhiều khả năng cũng mong muốn củng cố sự ủng hộ của Trung Quốc tại Liên hợp quốc, qua đó hạn chế nguy cơ phát sinh các biện pháp trừng phạt mới, đồng thời thăm dò lập trường của Bắc Kinh trước cuộc gặp cấp cao Trung - Mỹ sắp tới.

Kỳ vọng của Trung Quốc

Theo các nhà quan sát, ổn định khu vực và duy trì điều kiện thuận lợi cho tăng trưởng kinh tế là lợi ích cốt lõi của Trung Quốc. Việc đảm bảo lưu thông thông suốt qua eo biển Hormuz có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, khi bất kỳ gián đoạn kéo dài nào cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh năng lượng và thị trường toàn cầu.

Do đó, Bắc Kinh được cho là sẽ khuyến khích Tehran duy trì tuyến hàng hải mở và quay lại bàn đàm phán. Đồng thời, Trung Quốc cũng coi Iran là đối tác quan trọng trong khu vực và không mong muốn cán cân này bị suy yếu đáng kể.

Ngoài yếu tố năng lượng, Iran còn đóng vai trò trong nỗ lực thúc đẩy sử dụng đồng nhân dân tệ trong giao dịch dầu mỏ, phù hợp với chiến lược dài hạn của Trung Quốc trong việc mở rộng vai trò quốc tế của đồng tiền này.

Giới phân tích nhận định Bắc Kinh có thể tận dụng bối cảnh hiện nay để củng cố hình ảnh như một trung tâm trung gian ngoại giao có trách nhiệm, tương tự vai trò từng thể hiện trong tiến trình cải thiện quan hệ giữa Saudi Arabia và Iran năm 2023.

Cơ hội và rủi ro

Những ngày tới được đánh giá là thời điểm then chốt đối với tiến trình ngoại giao. Mỹ và các nước vùng Vịnh được cho là đã xây dựng dự thảo nghị quyết tại Liên hợp quốc nhằm đảm bảo an toàn lưu thông qua eo biển Hormuz, trong đó kêu gọi Iran chấm dứt các hành động gây gián đoạn.

Dự thảo này đã được điều chỉnh nhằm tìm kiếm sự ủng hộ rộng rãi hơn, bao gồm từ cả Nga và Trung Quốc.

Giới chuyên gia nhận định đây là cơ hội để Bắc Kinh thể hiện vai trò trung gian quan trọng trong giải quyết khủng hoảng. Tuy nhiên, tình hình vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro do mức độ căng thẳng cao, hiện diện quân sự dày đặc và sự thiếu tin cậy giữa các bên.

Dù vậy, trong bối cảnh Tổng thống Mỹ chuẩn bị thăm Trung Quốc và cả Washington lẫn Bắc Kinh đều có động lực tránh một cú sốc kinh tế sâu rộng, nhiều ý kiến cho rằng một “cửa sổ ngoại giao” hẹp nhưng đáng chú ý đang mở ra, đủ để kỳ vọng vào những bước tiến thận trọng hướng tới một thỏa thuận ổn định lâu dài.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc