Khơi thông "mạch máu" giao thông vùng khó khăn: Đòn bẩy chiến lược cho phát triển liên vùng và nâng cao đời sống nhân dân

Quang cảnh buổi thảo luận tổ.

Tại Tổ 8 (gồm Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ và tỉnh Sơn La), các đại biểu đã tập trung phân tích tính cấp thiết, phương án bố trí nguồn vốn, cơ chế giải phóng mặt bằng, tác động môi trường - đất rừng cũng như các cơ chế chính sách đặc thù nhằm bảo đảm các dự án triển khai đúng tiến độ, đạt hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất.

Tầm nhìn chiến lược và sự đồng thuận cao đối với hạ tầng vùng đặc biệt khó khăn

Tại phiên thảo luận, các đại biểu tại Tổ 8 đều bày tỏ sự nhất trí cao với chủ trương đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc trọng điểm. Theo đánh giá của đại biểu Lê Minh Nam (Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ), cả ba dự án này đều nằm trong Phụ lục Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, nhằm cụ thể hóa mục tiêu phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, khai thác hiệu quả không gian phát triển mới lấy đô thị làm động lực phát triển vùng và đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới.

Đại biểu Lê Minh Nam, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ phát biểu.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng (Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ) và đại biểu Quàng Văn Hương (Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La) nhấn mạnh rằng việc đầu tư vào các địa phương miền núi, vùng sâu vùng xa có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng. Đây là những “tỉnh nghèo”, địa hình rừng núi hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn và tỷ lệ hộ nghèo đa chiều ở mức cao (như Điện Biên 30,8%, Lai Châu 27%, Sơn La 16,9%). Các tuyến cao tốc huyết mạch này không chỉ giúp thu hẹp khoảng cách phát triển, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số mà còn tạo động lực liên kết vùng mạnh mẽ về kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh - quốc phòng.

Đại biểu Quàng Văn Hương chia sẻ từ thực tiễn, “việc mở ra các tuyến cao tốc như Bảo Hà - Lai Châu và Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên là niềm mong mỏi lớn lao từ lâu của nhân dân các dân tộc. Không chỉ thông thương nội vùng, các tuyến đường này còn mở ra hướng kết nối giao thương hàng hóa quốc tế, tạo cơ sở phát triển du lịch và nông nghiệp thế mạnh cho toàn vùng”.

Đại biểu Quàng Văn Hương, Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La phát biểu.

Bài toán cân đối ngân sách địa phương và gánh nặng giải phóng mặt bằng

Một trong những vấn đề được các đại biểu phân tích kỹ lưỡng tại phiên thảo luận là cơ cấu nguồn vốn đối ứng và gánh nặng tài chính đối với các tỉnh còn nhiều khó khăn.

Trình bày góc nhìn tổng quan, đại biểu Vũ Danh Hiệp (Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ) dẫn chứng số liệu từ Bộ Tài chính cho thấy tỷ lệ bố trí vốn giải phóng mặt bằng trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn này của các tỉnh miền núi khó khăn chiếm tỷ lệ rất cao so với tổng nguồn vốn hạn hẹp của địa phương. Đơn cử như Lai Châu, phải dành hơn 38% nguồn lực cho giải phóng mặt bằng trong tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn, khiến nguồn lực dành cho các nhiệm vụ hạ tầng khác bị co hẹp trầm trọng. Trong khi đó, các tỉnh có điều kiện kinh tế phát triển hơn lại chỉ phải đối ứng tỷ lệ rất thấp (như Nghệ An 6,4%, Gia Lai 2,2%).

Đại biểu Vũ Danh Hiệp, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ phát biểu.

Từ thực tế đó, đại biểu Vũ Danh Hiệp kiến nghị Chính phủ xem xét chuyển toàn bộ phần vốn đối ứng giải phóng mặt bằng của các địa phương khó khăn sang nguồn ngân sách Trung ương, đồng thời tận dụng nguồn tăng thu ngân sách Trung ương năm 2026 để bố trí xử lý ngay mà không phải chờ cân đối trong kế hoạch trung hạn.

Đại biểu Hoàng Văn Nghiệm, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La phát biểu.

Đồng tình với kiến nghị này, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La Hoàng Văn Nghiệm cho biết diện tích tự nhiên của Sơn La rất lớn, dân số đông nhưng nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn tới chỉ vỏn vẹn khoảng 6.800 tỷ đồng. Riêng chiều dài tuyến cao tốc đi qua địa bàn tỉnh là 179 km với nhu cầu kinh phí giải phóng mặt bằng lên tới hơn 8.000 tỷ đồng. Nếu bắt buộc tỉnh phải tự bố trí nguồn đối ứng, Sơn La sẽ cạn kiệt nguồn lực, không thể thực hiện các công trình giao thông kết nối liên xã, phòng chống thiên tai và duy trì các chính sách an sinh xã hội.

Đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ phát biểu.

Bên cạnh đó, phân tích về cơ cấu kinh tế địa phương, các ý kiến cùng chỉ ra điểm yếu chung của các tỉnh như Sơn La, Lai Châu hay Quảng Ngãi là phụ thuộc quá lớn vào một ngành kinh tế duy nhất (thủy điện tại Tây Bắc chiếm từ 50% - 65% tổng thu ngân sách, lọc hóa dầu Dung Quất tại Quảng Ngãi chiếm tới 50%). Do đó, việc sớm hoàn thiện hạ tầng cao tốc chính là chìa khóa để thu hút các nguồn đầu tư ngoài ngân sách,phát triển công nghiệp năng lượng mới (như dự án Thủy điện tích năng quy mô lớn nhất Đông Nam Á tại Sơn La) và đa dạng hóa nguồn thu ổn định, lâu dài cho địa phương.

Các đại biểu tại buổi thảo luận tổ.

Thách thức kỹ thuật, hướng tuyến, bài toán đất rừng và công tác tái định cư

Bên cạnh niềm vui đón nhận dự án lớn, các đại biểu cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều thách thức lớn trong quá trình triển khai thi công thực tế tại các địa bàn miền núi hiểm trở.

Về hướng tuyến và tiêu chuẩn kỹ thuật, đại biểu lưu ý do đặc thù địa hình rừng núi phức tạp, các dự án này đòi hỏi phải thiết kế hệ thống cầu cạn và hầm xuyên núi rất lớn. Suất đầu tư và chi phí thi công trong điều kiện vận chuyển khắc nghiệt sẽ cao hơn nhiều so với các vùng đồng bằng hay trung du. Các đại biểu đề nghị cần tính toán kỹ lưỡng suất đầu tư, tránh việc áp dụng máy móc suất đầu tư từ các dự án khu vực thuận lợi dẫn đến thiếu hụt kinh phí. Về tốc độ thiết kế, đại biểu Quàng Văn Hương đồng tình với cơ quan thẩm tra là dù giai đoạn đầu có thể thiết kế tốc độ 80 km/h do địa hình khó khăn, nhưng vẫn phải duy trì tầm nhìn quy hoạch quỹ đất để có thể nâng cấp lên tốc độ 100 km/h trong tương lai.

Các đại biểu tại buổi thảo luận tổ.

Về bài toán đất rừng và môi trường, đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng bày tỏ sự băn khoăn khi tổng diện tích đất rừng phải thu hồi cho 3 dự án chiếm khoảng 25% tổng diện tích sử dụng đất, trong đó diện tích rừng tự nhiên chiếm tới 780 ha. Đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát kỹ lưỡng để hạn chế tối đa việc tác động đến rừng tự nhiên, bởi rừng bị phá hủy sẽ khó phục hồi và làm gia tăng nguy cơ sạt lở, mưa lũ, đe dọa an toàn công trình và đời sống nhân dân. Đại biểu Lê Minh Nam cũng đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp chặt chẽ cùng Bộ Xây dựng để đánh giá tác động chuyên sâu về sử dụng đất, đất lúa, đất rừng, đồng thời quản lý nghiêm ngặt các bãi đổ thải để tránh gây bồi lấp dòng chảy, ảnh hưởng đến sản xuất sinh hoạt của người dân về lâu dài.

Về công tác bồi thường và sinh kế tái định cư, với số lượng hộ dân phải di dời lớn, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu phải ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ cho các hộ có nguyện vọng để người dân gắn bó với mảnh đất quê hương. Cùng với đó, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, gắn sinh kế của người dân với các sản phẩm nông nghiệp lợi thế dọc theo tuyến cao tốc mới.

Các đại biểu tại buổi thảo luận tổ.

Hoàn thiện cơ chế chính sách đặc thù và nâng cao năng lực thực thi

Góp ý về các cơ chế, chính sách đặc thù đi kèm Nghị quyết, đại biểu Nguyễn Mạnh Hùng đã đưa ra ý kiến phản biện sâu sắc liên quan đến chính sách chỉ định thầu. Mặc dù thừa nhận chỉ định thầu giúp đẩy nhanh tiến độ, nhưng đại biểu lưu ý điều này có thể tiềm ẩn nguy cơ thiếu minh bạch, giảm tính cạnh tranh, phát sinh "lợi ích nhóm" và rủi ro pháp lý cho cán bộ thực thi. Đại biểu kiến nghị chỉ nên áp dụng chỉ định thầu đối với các gói thầu thực sự cấp bách như tư vấn lập quy hoạch, thi công hạ tầng khu tái định cư, còn các gói thầu xây lắp khác nên thực hiện đấu thầu rộng rãi theo Luật Đấu thầu để bảo đảm công khai, minh bạch và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.

Ở góc độ thẩm quyền điều chỉnh chủ trương đầu tư, đại biểu Vũ Danh Hiệp đề nghị cân nhắc kỹ lưỡng việc phân cấp thẩm quyền từ Quốc hội sang Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Đối với các trường hợp thay đổi lớn về mục tiêu dự án hoặc khi tổng mức đầu tư tăng vượt quá 20% so với mức Quốc hội quyết định, cần bắt buộc phải trình lại Quốc hội xem xét quyết định thay vì thuộc thẩm quyền của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nhằm bảo đảm đúng thẩm quyền về quyết định ngân sách nhà nước.

Các đại biểu tại buổi thảo luận tổ.

Đại biểu Quàng Văn Hương lưu ý các địa phương cần chủ động chuẩn bị kỹ lưỡng nguồn nhân lực có năng lực chuyên môn tại các trung tâm phát triển quỹ đất để đảm bảo khối lượng công việc giải phóng mặt bằng khổng lồ được thực thi thông suốt, đúng pháp luật.

Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La Hoàng Văn Nghiệm khẳng định quyết tâm chính trị cao độ của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương. Ngay sau khi Quốc hội bấm nút thông qua, tỉnh sẽ sát cánh cùng Bộ Xây dựng và các bộ ngành Trung ương hành động quyết liệt, phấn đấu đưa công trình về đích vượt tiến độ, biến kỳ vọng cao tốc thành hiện thực sinh động phục vụ sự phát triển phồn vinh của đồng bào các dân tộc vùng Tây Bắc và cả nước.

Theo Hà Lan, Nguyễn Hùng/ Cổng TTĐT Quốc hội