Dẹp loạn "đại ca, giang hồ mạng": Bất chấp để tạo hư danh và cái kết cho vòng xoáy "ma lực" kim tiền

Những vụ án liên quan đến loạt “giang hồ mạng” trong thời gian qua đặt ra một câu hỏi: Vì sao những phát ngôn ngông cuồng, nội dung lệch chuẩn, phản cảm, thậm chí bạo lực vẫn có thể thu hút hàng trăm nghìn, hàng triệu lượt xem? Và vì sao các đối tượng lại từng bước chấp nhận vượt qua những giới hạn, thậm chí vi phạm pháp luật để duy trì sự nổi tiếng ấy?

Trao đổi với PV Đời sống & Pháp luật, Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu – Chuyên gia Tội phạm học cho rằng, dưới góc nhìn tâm lý học tội phạm, hành trình này không diễn ra trong một đêm mà là kết quả của một quá trình “trượt dốc đạo đức”, được nuôi dưỡng bởi sức mạnh của đám đông, sự hấp dẫn của lợi ích vật chất và những khoảng trống trong giáo dục giá trị sống.

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu -  Chuyên gia tội phạm học. (Ảnh: ĐTH)

Sa ngã từ vì kiếm tiền bất chấp từ danh tiếng ảo

Theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu Đào Trung Hiếu, con người về bản chất luôn có nhu cầu được thừa nhận, được chú ý và được khẳng định giá trị bản thân. Trong xã hội truyền thống, sự công nhận thường đến từ tri thức, lao động, cống hiến hoặc những thành tựu thực sự. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, mạng xã hội đã tạo ra một cơ chế hoàn toàn khác: chỉ cần một video gây sốc, một phát ngôn lệch chuẩn hay một hành động phản cảm, một cá nhân vô danh có thể trở thành “người nổi tiếng” chỉ sau vài giờ.

Dưới góc độ tâm lý học tội phạm, theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, rất hiếm người ngay từ đầu đã chủ đích lựa chọn con đường phạm pháp. Quá trình ấy thường diễn ra từng bước, bắt đầu bằng những hành vi tưởng như vô hại: phát ngôn ngông cuồng, khoe khoang lối sống bất cần, cố tình tạo tranh cãi để thu hút sự chú ý. Khi những nội dung này nhận được hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem, não bộ sẽ ghi nhận đó như một phần thưởng tâm lý.

Danh tiếng ảo nhanh chóng được chuyển hóa thành tiền bạc, hợp đồng quảng cáo, hoạt động kinh doanh hoặc sự tung hô của một bộ phận người hâm mộ. Chính cơ chế phần thưởng ấy tạo ra cảm giác hưng phấn và khiến nhiều người ngày càng phụ thuộc vào sự công nhận của cộng đồng mạng.

"Theo thời gian, những chuẩn mực đạo đức vốn có bắt đầu bị bào mòn. Điều từng bị coi là sai trái dần được hợp lý hóa bằng những suy nghĩ như: “Ai cũng làm như vậy”, “Tôi chỉ đang giải trí”, “Không ai bị tổn hại”. Khi ranh giới giữa đúng và sai trở nên mờ nhạt, cá nhân sẽ dễ dàng bước qua những giới hạn pháp luật để duy trì sự nổi tiếng.  Nhìn từ cơ chế này, sự nổi tiếng trên mạng không chỉ đơn thuần được tạo nên bởi người sản xuất nội dung. Phía bên kia màn hình còn có một yếu tố quan trọng khác: sự hưởng ứng của đám đông", Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu chia sẻ.

Khi lượt xem trở thành “phần thưởng” cho hành vi lệch chuẩn

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu chỉ ra một trong những nghịch lý lớn của thời đại mạng xã hội: không phải nội dung tích cực nào cũng được lan truyền mạnh mẽ, trong khi những hành vi lệch chuẩn, phản cảm hay bạo lực lại có khả năng thu hút sự chú ý đặc biệt.

Trong tâm lý học hành vi, phần thưởng luôn có tác dụng củng cố hành động.

“Khi một hành vi sai trái liên tục mang lại lượt xem, tiền bạc và danh tiếng, người thực hiện sẽ có xu hướng coi đó là con đường đúng đắn để đạt được thành công. Họ không còn đánh giá hành vi của mình bằng chuẩn mực đạo đức hay pháp luật, mà bằng những con số hiển thị trên màn hình điện thoại.

Đáng lo ngại hơn, hàng triệu lượt thích, bình luận và chia sẻ có thể tạo ra một thứ “ảo giác xã hội”, khiến người tạo nội dung tin rằng mình đang được cộng đồng công nhận. Cảm giác tội lỗi dần suy giảm bởi xung quanh họ luôn tồn tại những tiếng nói cổ vũ, bao biện hoặc thần tượng hóa”, Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu phân tích.

Theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, đó là lý do vì sao nhiều người dù đã bị xử phạt vẫn tiếp tục tái phạm. Họ không chỉ bị hấp dẫn bởi lợi ích vật chất mà còn rơi vào trạng thái nghiện sự chú ý. Đối với một số cá nhân, cảm giác được hàng triệu người biết đến có sức hấp dẫn không khác gì một dạng phụ thuộc tâm lý.

Nhưng sự chú ý trên mạng xã hội không tồn tại mãi. Một hiện tượng gây sốc hôm nay có thể nhanh chóng bị thay thế bởi một hiện tượng khác vào ngày mai.

Và khi sự nổi tiếng giảm sút, theo phân tích của TS Đào Trung Hiếu, họ buộc phải tạo ra những cú sốc mới, những hành vi táo bạo hơn để kéo sự chú ý quay trở lại. Đây chính là cơ chế “leo thang hành vi” trong tâm lý học tội phạm: những gì từng gây sốc ngày hôm qua sẽ nhanh chóng trở nên bình thường vào ngày hôm nay, buộc cá nhân phải liên tục đẩy giới hạn lên cao hơn.

Từ một phát ngôn gây tranh cãi đến những cuộc khẩu chiến; từ việc khoe khoang lối sống bất cần đến những nội dung ngày càng phản cảm, bạo lực…, vòng xoáy tìm kiếm sự chú ý vì thế có nguy cơ ngày càng bị đẩy xa. Nhưng hệ quả của vòng xoáy ấy không chỉ dừng lại ở chính những người tạo ra nội dung.

Khi “giang hồ mạng” tác động đến hệ giá trị của người trẻ

Theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, nhiều người sản xuất nội dung độc hại không hoàn toàn không nhận thức được hậu quả mà họ gây ra. Tuy nhiên, họ thường đánh giá thấp tác động xã hội hoặc tự thuyết phục bản thân rằng mình chỉ đang “làm nội dung giải trí”.

Trong tâm lý học tội phạm, cơ chế này được gọi là “trung hòa trách nhiệm”. Cá nhân cố gắng tách mình ra khỏi hậu quả của hành vi bằng cách cho rằng người xem phải tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của họ, hoặc cho rằng những tác động tiêu cực là quá xa vời để phải quan tâm.

Huấn "Hoa Hồng" tại cơ quan công an. (Ảnh: Bộ Công an)

Trong khi đó, theo chuyên gia, nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại chính là thanh thiếu niên. Đây là giai đoạn nhân cách và hệ giá trị đang hình thành, khả năng kiểm soát hành vi và tư duy phản biện chưa hoàn thiện. Khi liên tục tiếp xúc với hình ảnh những “giang hồ mạng” giàu có, nổi tiếng, nhiều người theo dõi, một bộ phận giới trẻ rất dễ hình thành nhận thức sai lệch rằng sự ngông cuồng, bạo lực, bất chấp pháp luật là con đường ngắn nhất dẫn tới thành công.

Hệ quả lâu dài, theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, không chỉ dừng lại ở việc thần tượng hóa các hình mẫu phản xã hội, mà còn có thể dẫn đến sự xuống cấp về chuẩn mực đạo đức, gia tăng bạo lực học đường, hành vi bắt chước nguy hiểm và thái độ coi thường pháp luật.

Ở góc độ này, cuộc chiến với “giang hồ mạng” vì thế không thể chỉ dừng lại ở việc xử lý những cá nhân có hành vi vi phạm. Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu Đào Trung Hiếu cho rằng sẽ là sai lầm nếu cho rằng chỉ cần xử phạt một vài cá nhân là có thể chấm dứt hiện tượng “giang hồ mạng”. Bởi đằng sau mỗi nhân vật lệch chuẩn là cả một hệ sinh thái xã hội đang nuôi dưỡng và tiếp sức cho sự tồn tại của họ.

Phú Lê tại cơ quan công an. (Ảnh: Công an Hà Nội)

Muốn cắt đứt vòng lặp này, trước hết phải làm suy giảm cơ chế "lợi lộc" dành cho nội dung độc hại, thông qua việc kiểm soát khả năng kiếm tiền, hạn chế mức độ lan truyền và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Quan trọng hơn, cần xây dựng cho thế hệ trẻ một “hệ miễn dịch số” đủ mạnh, bao gồm kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch, tư duy phản biện và năng lực chống lại sự thao túng của các giá trị ảo.

Gia đình, nhà trường và xã hội phải cùng nhau kiến tạo những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công thực sự không được đo bằng số lượt theo dõi hay những phút giây nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, lao động và trách nhiệm với cộng đồng.

Xét đến cùng, theo Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu,cuộc chiến chống lại hiện tượng “giang hồ mạng” không đơn thuần là cuộc chiến với một vài cá nhân nổi loạn trên Internet. Đó còn là cuộc cạnh tranh giữa hai hệ giá trị: một bên là tri thức, sự tử tế và trách nhiệm xã hội; bên kia là sự nổi tiếng bất chấp chuẩn mực và tất nhiên khi bất chấp thì cái giá phải trả sẽ là thích đáng.