Đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp và đại học: Liệu có giải quyết tận gốc bài toán thi cử?

Tại phiên họp thứ 4 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khi cho ý kiến về báo cáo công tác dân nguyện tháng 6, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đã đề nghị nghiên cứu tách riêng kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học.

Đề xuất này được đưa ra trong bối cảnh dư luận xã hội vẫn còn nhiều băn khoăn sau những sai phạm xảy ra tại một số địa phương trong quá trình tổ chức kỳ thi.

Trên thực tế, đây không phải là vấn đề mới mà trong nhiều năm qua đã thu hút vô số ý kiến trái chiều từ các chuyên gia và nhà quản lý. Về phía cơ quan quản lý giáo dục, Bộ cũng nhiều lần khẳng định kỳ thi tốt nghiệp có mục đích chính là đánh giá kết quả học tập, xét công nhận hoàn thành chương trình phổ thông, trong khi các cơ sở giáo dục đại học được trao toàn quyền tự chủ trong công tác tuyển sinh.

Theo nhiều chuyên gia, thay vì thay đổi mô hình kỳ thi đã được triển khai ổn định trong nhiều năm qua, ngành giáo dục cần tập trung khắc phục những hạn chế trong khâu tổ chức, quản lý và giám sát để bảo đảm tính minh bạch, khách quan.

Báo Đại đoàn kết dẫn lời Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng, cần nhìn nhận thấu đáo nguyên nhân của các sai phạm trong kỳ thi trước khi tính đến việc thay đổi mô hình tổ chức.

Ông khẳng định hiện chưa có đủ cơ sở để kết luận mô hình kỳ thi "hai trong một" là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tiêu cực. Nếu chỉ từ một số vụ việc gian lận ở địa phương mà đề xuất tách kỳ thi sẽ là một cách tiếp cận chưa toàn diện.

Vấn đề cốt lõi thực chất nằm ở hệ thống khảo thí và công tác quản trị kỳ thi, bao trùm từ chính sách, quy trình tổ chức, ứng dụng công nghệ cho đến chất lượng của đội ngũ làm công tác khảo thí.

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh nhìn nhận, việc để xảy ra tiêu cực chứng tỏ công tác này vẫn chưa có bước đổi mới căn bản. Nhiều khâu quan trọng vẫn còn phụ thuộc vào lực lượng kiêm nhiệm, thiếu tính chuyên nghiệp.

Cùng với đó, việc chưa ứng dụng hiệu quả công nghệ và dữ liệu trong quản trị, kết hợp với cơ chế giám sát độc lập chưa đủ mạnh, mới là những nguyên nhân sâu xa tạo ra lỗ hổng.

Tránh tư duy "đẽo cày giữa đường" để bảo vệ tiến trình đổi mới

Đánh giá về tính khả thi của đề xuất, Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh phân tích việc tách hai kỳ thi là một thay đổi chính sách rất lớn, đòi hỏi phải xem xét đầy đủ các tác động đến chi phí xã hội, áp lực học sinh, sự công bằng vùng miền, chất lượng tuyển sinh và đặc biệt là nguy cơ tình trạng luyện thi đại học nở rộ trở lại như trước đây.

Ông thẳng thắn cho rằng điều cần làm lúc này là cải cách tận gốc chính sách thi và xét tuyển. Việt Nam cần một cuộc cách mạng toàn diện về khảo thí với quan điểm chữa bệnh phải trị tận căn, không thể tiếp tục chữa phần ngọn rồi để phần gốc ngày càng nặng hơn.

Đồng thuận với quan điểm này, tờ Nhà báo & Công luận dẫn lời Tiến sĩ Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học cũng bày tỏ sự không đồng tình với đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học.

Ông cho biết kỳ thi hiện nay là kết quả của cả một quá trình đổi mới được xác lập từ Nghị quyết 29 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Mô hình này hướng tới mục tiêu thiết thực là giảm áp lực, giảm chi phí cho người học, đồng thời tạo ra một cơ sở dữ liệu đủ độ tin cậy để các trường đại học sử dụng trong tuyển sinh.

Việc chỉ vì một vài vụ việc tiêu cực mang tính cá biệt mà vội vàng phủ nhận cả một chủ trương lớn đã được nghiên cứu và triển khai nhiều năm là điều không hợp lý.

Tiến sĩ Lê Viết Khuyến nhấn mạnh điều cần đặc biệt tránh nhất trong lúc này chính là tư duy "đẽo cày giữa đường". Cải cách giáo dục vốn là một quá trình dài hạn, mỗi khi xảy ra sự cố tiêu cực lại lật lại vấn đề và thay đổi chính sách sẽ rất dễ làm gián đoạn tiến trình đổi mới chung.

Do đó, mấu chốt không phải là thay đổi mô hình kỳ thi, mà là tiếp tục hoàn thiện công tác quản trị, tăng cường tính minh bạch, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và xây dựng một hệ thống khảo thí đủ độ tin cậy để phục vụ trọn vẹn cả hai mục tiêu xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học.

Định hướng tách bạch chức năng theo lộ trình dài hạn 

Dưới góc nhìn lập pháp, trả lời trên Tuổi trẻ Online, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, thành viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội, nhìn nhận rằng về mặt pháp lý, hiện nay Việt Nam chỉ tổ chức một kỳ thi tốt nghiệp THPT và hoàn toàn không còn "kỳ thi đại học" như giai đoạn trước năm 2015.

Dù vậy, trên thực tế, kết quả thi vẫn đang phải gánh nhiều mục tiêu khi vừa dùng để xét tốt nghiệp, vừa cung cấp dữ liệu cho các trường đại học tuyển sinh.

Bà nêu quan điểm về dài hạn nên đi theo hướng tách rõ chức năng tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, nhưng không nhất thiết tổ chức hai kỳ thi quốc gia độc lập, nặng nề và bắt buộc đối với mọi học sinh.  

Bà Nga nhấn mạnh nếu khôi phục một kỳ thi tốt nghiệp rồi tiếp tục tổ chức thêm một kỳ thi đại học bắt buộc với tất cả học sinh thì sẽ làm tăng áp lực, tăng chi phí xã hội, tạo thêm bất lợi cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa...

Do vậy mô hình phù hợp hơn là kỳ thi tốt nghiệp THPT được tinh gọn, tập trung đánh giá chuẩn đầu ra phổ thông, giữ vai trò kiểm soát chất lượng ở cấp quốc gia trong giai đoạn hiện nay.

Để thực hiện được sự thay đổi này, theo bà Nga, ngành giáo dục cần có một lộ trình cụ thể, không thực hiện đột ngột để tránh việc biến học sinh thành đối tượng thử nghiệm. Các điều kiện tiên quyết đi kèm bao gồm việc giữ ổn định chương trình, phương thức đánh giá trong nhiều năm, đồng thời chuẩn hóa dữ liệu học bạ nhằm kiểm soát chênh lệch giữa các trường và các địa phương.

Song song đó, cần xây dựng các trung tâm khảo thí chuyên nghiệp, độc lập, có ngân hàng câu hỏi đủ lớn và quy trình chấm thi, phúc khảo minh bạch. Để bảo đảm công bằng, kỳ thi cần được tổ chức với nhiều điểm thi thuận lợi, có chính sách miễn giảm lệ phí cho học sinh khó khăn.

Về phía các trường đại học, cần quản lý chặt chẽ số lượng phương thức tuyển sinh, tránh tình trạng đưa ra quá nhiều công thức quy đổi gây rối rắm cho xã hội. Đánh giá tác động toàn diện đối với nhóm học sinh yếu thế và các trường đại học quy mô nhỏ cũng là bước không thể bỏ qua trước khi đưa ra quyết định.

Bà Nga nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng không phải là tranh luận về số lượng kỳ thi, mà là xây dựng một cơ chế đánh giá đúng năng lực, ít tốn kém, giảm áp lực và bảo đảm công bằng tối đa cho người học.