Cơ hội nhiều nhưng vẫn thất nghiệp: Nghịch lý của Gen Z

Xu hướng dịch chuyển liên tục

Mặc dù được dự báo có thể chiếm khoảng 1/3 lực lượng lao động toàn cầu, nhưng lao động trẻ lại có xu hướng dịch chuyển liên tục. Không còn mặc định "một công việc, một con đường dài lâu", nhiều lao động trẻ đang lựa chọn bước vào nền kinh tế Gig có thể linh hoạt tiếp nhận công việc. Tuy nhiên, xu hướng này vừa mở ra cơ hội, nhưng cũng không ít thách thức.

Theo tờ Phụ nữ Việt Nam, Nguyễn Minh Anh, 22 tuổi, một freelancer (người làm việc tự do) tại Hà Nội, là trường hợp khá điển hình của một bộ phận Gen Z đang lựa chọn làm việc trong nền kinh tế Gig - nền kinh tế mà trong đó mọi người thường làm việc bán thời gian hoặc tạm thời, còn các công ty có xu hướng thuê những người làm việc độc lập và tự do thay vì nhân viên toàn thời gian.

Báo cáo khảo sát về tiền lương, việc làm năm 2025- 2026 do các nền tảng tuyển dụng công bố trước Tết Nguyên đán 2026 chỉ ra xu hướng việc làm của các nhóm ngành, nhóm tuổi. Trong đó điểm nổi bật là hành vi lựa chọn công việc của lao động Gen Z - nhóm sinh từ 1997 - đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong tuyển dụng, văn hóa doanh nghiệp so với các thế hệ Y và X.

TopCV cho biết Gen Z là nhóm dẫn đầu sẵn sàng thay đổi công việc với tỷ lệ 36% trong năm 2025, nhằm tìm kiếm môi trường làm việc tốt hơn hoặc cơ hội phát triển bản thân. Đặc điểm "hay nhảy việc, khó quản lý" của nhóm này khiến gần 23% doanh nghiệp gặp áp lực phải điều chỉnh chiến lược tuyển dụng nhân sự, theo khảo sát của Cốc Cốc Research.

Lao động Gen Z cho biết họ sẵn sàng đánh đổi khoảng 10% thu nhập để đổi lấy môi trường làm việc lành mạnh và được tôn trọng. Những đánh giá tiêu cực về văn hóa doanh nghiệp là yếu tố đầu tiên khiến người trẻ sẵn sàng từ chối công việc dù mức lương hấp dẫn. Điều này cho thấy Gen Z đặc biệt nhạy cảm với uy tín thương hiệu nhà tuyển dụng.

Các lý do phi tài chính khiến lao động từ chối công việc còn có đòi hỏi quá cao khiến họ không thể cân bằng; hình thức làm việc không linh hoạt như bắt có mặt ở văn phòng 100%, không có lộ trình thăng tiến rõ ràng.

Dữ liệu của Navigos cũng chỉ ra doanh nghiệp đánh giá khoảng 60% nhân sự Gen Z ưu tiên cao nhất cơ hội học hỏi và phát triển, 59% đề cao mức lương cạnh tranh. Tỷ lệ này phản ánh đặc điểm nổi bật của lao động trẻ Việt Nam coi trọng tốc độ phát triển sự nghiệp, mong muốn nâng cấp kỹ năng liên tục và kỳ vọng được trả công tương xứng trong bối cảnh chi phí sinh hoạt tăng cao.

Theo Minh Anh, điều khác biệt lớn nhất giữa thế hệ của cô và thế hệ trước chính là tư duy về công việc. Không còn đặt nặng yếu tố ổn định ngay từ đầu, nhiều bạn trẻ sẵn sàng thử sức ở nhiều lĩnh vực, làm nhiều công việc khác nhau để tìm ra hướng đi phù hợp.

"Có tháng em kiếm được thu nhập khá tốt nhưng cũng có tháng gần như không có dự án. Bù lại, em được làm công việc mình thích, chủ động thời gian, không bị bó buộc trong một không gian cố định", Minh Anh chia sẻ.

Với cô, sự linh hoạt chính là sức hút lớn nhất của mô hình này. Một chiếc laptop, một góc quán cà phê hay căn phòng nhỏ cũng có thể trở thành "văn phòng". Công việc không còn gắn với địa điểm cụ thể, mà gắn với năng lực và khả năng kết nối.

Thế nhưng, phía sau sự tự do ấy lại là không ít nỗi lo. Không hợp đồng dài hạn, không bảo hiểm, không lộ trình rõ ràng, những điều vốn được xem là "điểm tựa" của một công việc truyền thống lại trở thành khoảng trống trong hành trình của nhiều freelancer.

Trong khi đó, Hoàng Tuấn Kệt (24 tuổi) chia sẻ: "Ở Hà Nội, nhiều bạn như em không chỉ làm một việc. Em vừa chạy ship, vừa bán hàng online. Nếu chăm chỉ thì thu nhập cũng ổn, thậm chí có tháng còn cao hơn làm văn phòng", Kiệt chia sẻ.

Điều khiến Kiệt gắn bó với công việc tự do không chỉ là tiền bạc mà còn là cảm giác được làm chủ cuộc sống. Không cần xin phép để nghỉ, không bị áp lực bởi những quy định cứng nhắc, anh có thể linh hoạt sắp xếp công việc theo nhu cầu cá nhân.

Nhưng cái giá của sự linh hoạt ấy cũng không hề nhỏ. "Có những hôm trời mưa mình vẫn phải đi giao hàng, vì nghỉ là không có tiền. Ốm cũng không dám nghỉ lâu. Nhiều lúc rất mệt nhưng mình không có lựa chọn khác", Kiệt nói.

Không chỉ áp lực về thể chất, người lao động tự do như Kiệt còn đối mặt với sự thiếu ổn định. Không hợp đồng, không bảo hiểm, không có sự bảo vệ từ hệ thống lao động truyền thống khiến họ dễ bị tổn thương trước những biến động.

Vì sao Gen Z vẫn thấy khó tìm việc?

Mặc dù cơ hội việc làm ngày càng nhiều, thậm chí không ít doanh nghiệp đang “khát” nhân sự, nhưng thực tế cho thấy tỷ lệ người trẻ thất nghiệp hoặc mất nhiều thời gian để tìm được việc vẫn ở mức đáng kể. Vậy điều gì khiến Gen Z gặp khó khăn trong hành trình tìm việc?

Theo thống kê về thị trường lao động, từng có thời điểm hơn 225.000 người có trình độ đại học và sau đại học rơi vào tình trạng thất nghiệp. Con số này phản ánh một nghịch lý: số lượng cử nhân ngày càng tăng, nhưng không phải ai cũng tìm được việc làm phù hợp.

Các chuyên gia cho rằng một trong những nguyên nhân chính là sự lệch pha giữa đào tạo trong nhà trường và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Nhiều sinh viên có kiến thức chuyên môn nhưng lại thiếu các kỹ năng cần thiết trong môi trường làm việc như giao tiếp, làm việc nhóm, quản lý thời gian hay khả năng giải quyết vấn đề.

Trong khi đó, doanh nghiệp thường ưu tiên những ứng viên có thể thích nghi nhanh và tham gia công việc ngay mà không mất nhiều thời gian đào tạo lại, theo báo Tiền Phong.

Ông Bùi Văn Linh, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ đào tạo và cung ứng nguồn nhân lực (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho biết thống kê cho thấy chỉ khoảng 56% sinh viên sau khi tốt nghiệp làm đúng ngành được đào tạo. Số còn lại phải làm công việc chỉ liên quan một phần hoặc hoàn toàn khác với chuyên môn đã học.

Điều này cho thấy công tác định hướng nghề nghiệp cho sinh viên vẫn còn nhiều hạn chế. Bên cạnh đó, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và thị trường lao động cũng tạo ra những thách thức mới. Một số ngành nghề truyền thống giảm nhu cầu tuyển dụng, trong khi các lĩnh vực mới lại đòi hỏi những kỹ năng mà không phải sinh viên nào cũng được trang bị đầy đủ.

Đặc biệt, bà Cao Lê Thanh Loan, Giám đốc cấp cao Manpower Việt Nam nhấn mạnh, Gen Z được thừa nhận là thế hệ giỏi công nghệ, tiếp cận công cụ số từ sớm, ngoại ngữ tốt hơn mặt bằng chung trước đây. Nhưng phần thiếu lớn nhất lại nằm ở kỹ năng làm việc trong môi trường thực tế.

Nhiều doanh nghiệp phản ánh gen Z thiếu các kỹ năng nền tảng: giao tiếp, phản hồi hai chiều, giải quyết vấn đề. Đặc biệt là khả năng chịu áp lực.

"Không ít bạn trẻ vào công ty chỉ vài tháng đến một năm đã nghỉ việc. Lý do thường được nhắc đến là "không hợp môi trường", "áp lực", hoặc "không thấy mình thuộc về". Khi rời đi quá sớm, người lao động không có đủ thời gian để đào sâu chuyên môn, không đủ thời gian tích lũy kinh nghiệm xử lý tình huống thực", bà Loan chia sẻ trên báo Tuổi Trẻ.

Doanh nghiệp, ở chiều ngược lại, phải gánh chi phí tuyển dụng và đào tạo ngày càng lớn. Nhưng hiệu quả sử dụng nhân sự lại thấp. Điều này khiến nhiều tổ chức buộc phải thay đổi cách tuyển người. Thay vì ưu tiên bằng cấp, họ tìm người "làm được việc". Thay vì chờ đào tạo dài hạn, họ tìm ứng viên có thể bắt nhịp ngay. Điều này vô hình trung khiến cánh cửa vào thị trường lao động của người trẻ hẹp hơn. Đặc biệt với những người chưa kịp tích lũy kinh nghiệm thực tế.

Ông Bùi Đoàn Chung - người sáng lập cộng đồng Nghề nhân sự Việt Nam cho biết, thị trường lao động sau Tết Nguyên đán 2026 mở ra tín hiệu tích cực, song không đồng nghĩa cơ hội được phân bổ đồng đều. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số đang tái định hình cấu trúc việc làm, doanh nghiệp không còn chỉ tìm kiếm số lượng, mà ngày càng ưu tiên chất lượng, đặc biệt là khả năng thích ứng nhanh với công nghệ.

Theo ông Chung, lực lượng lao động trẻ, đặc biệt là gen Z, đang dần trở thành nhóm nhân lực quan trọng với tỉ lệ lên tới gần 30% lực lượng lao động hiện nay. Họ có nhiều lợi thế như nhanh nhạy với công nghệ, khả năng thích ứng cao và tư duy sáng tạo. Tuy nhiên, một bộ phận vẫn còn hạn chế về khả năng chịu áp lực, thiếu định hướng rõ ràng và chưa hiểu đầy đủ yêu cầu của môi trường làm việc chuyên nghiệp.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp buộc phải linh hoạt hơn trong quản lý và đào tạo nhân sự trẻ. Phía người lao động cần nâng cao ý thức tự chủ, tinh thần trách nhiệm và hoàn thiện bản thân. Theo ông Chung, việc tuyển và giữ chân gen Z vẫn là bài toán khó. Do đó, cần sự thay đổi từ cả 2 phía: doanh nghiệp tăng cường đào tạo, xây dựng môi trường phù hợp; người trẻ chủ động thích nghi, trưởng thành hơn, thông tin trên báo Phụ nữ TP.HCM.

(Còn tiếp)